Hazırda cəmiyyətin demokratikləşdirilməsi və bazar münasibətlərinin daha da inkişaf etdirilməsi üçün dövlət idarəetməsində köklü islahatlar aparılması prinsipial əhəmiyyət kəsb edir. Bu sahədə islahatlar dövlət idarəetməsinin səmərəliliyini artırmalı, iqtisadiyyatın tarazlaşdırılmış tənzimlənməsi məqsədi ilə zəruri təsisatların formalaşdırılmasını, ölkə iqtisadiyyatının dünya iqtisadi sisteminə inteqrasiya olunmasını sürətləndirmək məqsədi ilə iqtisadi fəaliyyət üçün beynəlxalq standartlara cavab verən idarəetmə sistemi və hüquqi baza yaradılmasını təmin etməlidir.
Eyni zamanda, bu məqsədlər üçün dövlət xərclərinin şəffaf tənzimlənməsi mexanizminin formalaşdırılması, audit və dövlət idarəetmə (o cümlədən dövlət qulluğu) sisteminin yenidən qurulması, iqtisadiyyatın idarə olunmasının təsisat sisteminin təkmilləşdirilməsi, hüquqi və məhkəmə islahatlarının aparılması sistemli yanaşma əsasında kompleks şəklində həyata keçirilməlidir.
İslahatların keçirilməsinin zəruri olduğu sahələrdən biri də sosial müdafiə sistemidir. Qeyd edək ki, sosial islahatlar bütün dünyada ağrılı, gərgin keçib, hətta inqilablarla nəticələnib. Çünki bu çox ciddi bir islahatdır, insanların, hamının ailəsinə, məişətinə toxunan islahatlardır.
Ümumilikdə götürəndə bu yöndə islahatların iki baş xətti olur. Birinci xətt "Polşa modeli" adlanan "şokaterapiya"dır ki, həmin ölkənin özündə bu proses 2 il ərzində getdi, bütün məsələləri korladı, qiymətlər qalxdı, cəmiyyət dəydi bir-birinə, sonra hər şey oturumlaşdı. Azərbaycan isə bu məsələdə evalyusion yolu seçdi, təkamül yolunu seçdi və biz zaman-zaman, addım-addım sosial islahatları apardıq...
Bunlar çox ciddi islahatlardır. Birincisi pensiya islahatları idi. Biz pensiya islahatlarında həmrəylik prinsipindən fərdi uçot prinsipinə keçdik. Həmrəylik belə idi ki, adamlar pul verirdilər, axırda son iki il ərzində kim nə qədər əmək haqq alıb, o əmək haqqına görə orta pensiya məbləği hesablanırdı. Bu ədalətsizlik idi. Bu sistem təkmilləşdi,özü də zaman-zaman təkmilləşdi, hələ bu gün də təkmilləşir.
Fərdi uçot sistemində artıq ödəmələri poçtalyonlardan keçdik kartlarla paylanma sisteminə. Təsəvvür edin ki, poçt-rabitə şöbələrində pensiyaların paylanmasından faydalanan yüzlərlə adam var idi ki, onlar bunun əleyhinə idilər. Amma kart bankomat sisteminə keçid baş tutdu. Təbii ki, burada Səlim Müslümovun rəhbərlik etdiyi qurumun - Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun böyük xidmətlərini danmaq olmaz.
Biz sığorta fonduna keçirilən vəsaitlərin məcburiliyini və ilkinliyini təmin etdik. Belə ki, əvvəllər bütün pullar bölünürdü, Sosial Sığorta Fonduna köçürməyə pul qalmırdı. İndi biz birinci qoymuşuq əmək haqqı, sonra sığorta haqqı. Təkcə bu addım sığorta sistemini xeyli gücləndirdi. Sığorta sistemi, yəni sosial müdafiə sisteminin sosial müdafiə fondu gücləndi və bu gün bizdə pensiyaların ödənilməsində, demək olar ki, problem yoxdur. Hər ayın sonunda pensiyalar hesablanır, ödənilir. Bu böyük islahatlardır.
Ünvanlı yardımların ödənilməsində də mexanizm çox narahat idi, təzədən təkmilləşdirildi. İlkin ünvanlı yardıma keçəndə 17 sənəd istənilirdi, indi bu sənədlərin sayı minimuma endirilib.
Bu dəqiqə sosial müdafiədə, sosial xidmətdə əsasən dövlət iştirak edir, qocalara, əlillərə, xəstələrə xidmət göstərilir. Amma bəzən yaddan çıxarılır ki, həm də sosial psixoloji xidmət lazımdır. Gənc ailənin sosial müdafiəsi ilə bağlı xidmətin elementləri var.
Ahılların sosial müdafiəsi haqqında qanunumuz var. Azərbaycanda bu gün sosial müdafiənin yaxşılaşdırılması üçün çox ciddi hüquqi baza artıq formalaşır. Səhiyyə ilə bağlı Azərbaycanda çox böyük işlər görülüb. Sevindirici hal odur ki, səhiyyə sistemində dövlət müəssisələrində pullu xidmət deyilən məfhum ləğv olundu, sağlamlığın qorunması haqqında qanun qəbul olundu. Özəl səhiyyə xidmətinin hüquqi bazası təmin olundu. Tibbi sığorta haqqında qanun qəbul olundu...
Azərbaycanda bu illər ərzində sosial müdafiə sistemi kökündən təzələnib, müasirləşib, təkmilləşib. Bir baş istiqaməti mütləq yadda saxlamaq lazımdır ki, Prezident İlham Əliyev cənablarının məqsədi Azərbaycanda sosial rifah tipli dövlət qurmaq, azərbaycanlıların, Azərbaycan xalqının real gəlirlərini artırmaq, güzəranını daha da yaxşılaşdırmaqdır. Bəzən biz birbaşa aldığımız sosial müdafiəni görürük, amma dolayısı yolla olanları görmürük. Məsələn, xəstəxana tikilib, onu görə bilmirik, yol çəkilib onu görə bilmirik, məktəb tikilir, onu görə bilmirik.

Hava təmizlənir, onu hiss etmirik, su çəkilir, onu hiss etmirik. Bəs bunlar sosial müdafiə deyilmi?
Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra sosial sığorta və pensiya təminatının yaxşılaşdırılması istiqamətində addımlar atılmağa başlandı. Azərbaycanın eks-prezidenti, görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin müəyyənləşdirdiyi həmin istiqamətlər çərçivəsində əhalinin həyat səviyyəsinin yüksəldilməsi, habelə vətəndaşların pensiya təminatının yaxşılaşdırılması istiqamətində ciddi addımlar atılıb, həm əhaliyə pensiya və müavinətlərin ödənilməsi, həm də digər sosial ödənişlər üzrə xərclərin artımı müşahidə olunub, ümumiyyətlə, bu sahədə köklü dəyişikliklər baş verib.
Belə ki, 1996-2003-cü illər ərzində aztəminatlı əhalinin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi məqsədilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 8 fərman və sərəncamı, Nazirlər Kabinetinin 2 qərarı olub ki, bunların tətbiqi nəticəsində, eləcə də ölkədə əməkhaqlarının artımı hesabına pensiya və müavinətlərin orta aylıq məbləği 1995-2003-cü illər ərzində 8 dəfə artıb.
Azərbaycan Respublikasında əhalinin sosial müdafiəsi sistemində köklü dəyişikliklərin əsası Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 17 iyul 2001-ci il tarixli sərəncamı ilə təsdiq edilmiş "Azərbaycan Respublikasında Pensiya İslahatı Konsepsiyası"nın (2001-2005-ci illər) reallaşdırılması ilə qoyulub.
Sabit və ardıcıl inkişaf tempinin fəaliyyətin əsas meyarı kimi götürülməsi nəticəsində mövcud sosial müdafiə sisteminin bazar iqtisadiyyatının mühitinə uyğunlaşdırılaraq keyfiyyətcə yenidən qurulması, o cümlədən pensiya sisteminin beynəlxalq normalara və inkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsinə əsaslanan islahatının aparılması sosial siyasətin strateji istiqamətlərindən biri kimi tam gerçəkləşdirilib.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə qısa müddətdə çox ciddi iqtisadi islahatların aparılmasının məntiqi nəticəsi kimi ölkəmizdə beynəlxalq standartlara uyğun yeni sığorta-pensiya sistemi təşəkkül tapıb. Bu məqsədlə 2003-2005-ci illərdə pilot və hazırlıq tədbirləri başa çatdırılıb, 2006-cı ildən sığorta-pensiya sistemi ilə dövlət sosial yardım sistemlərinin bir-birindən ayrılması və beynəlxalq standartlar əsasında fəaliyyət göstərməsi təmin edilib. 2006-cı ilin yanvarın 1-dən ölkədə sosial sığorta münasibətlərinə əsaslanan əmək pensiyaları sistemi tətbiq olunub, pensiyaçıların sosial müdafiəsinin dövlət tənzimləməsi və bazar münasibətləri əsasında təminatının müasir forması yaranıb.
Sığorta-pensiya sistemi əmək pensiyalarının baza hissəsinin istehlak qiymətləri indeksi nəzərə alınmaqla bütün pensiyaçılar üzrə bərabər məbləğdə artırılması, sığorta hissəsinin isə indeksləşdirilməsini nəzərdə tutur ki, bu da bazar iqtisadiyyatı mühitində vətəndaşların pensiya təminatı hüququnun etibarlı müdafiəsini ifadə edir.
Həyata keçirilən islahatlar nəticəsində əldə edilmiş nəticələr ölkəmizin sığorta-pensiya modelinin müxtəlif beynəlxalq uğurlar qazanması ilə müşahidə edilib. Hazırda yeni sığorta-pensiya sisteminin dayanıqlı və dinamik inkişafına nail olunması, bu zəmində vətəndaşların pensiya təminatının daha da təkmilləşdirilməsi tədbirləri Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə təsdiq edilmiş "2009-2015-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında sığorta-pensiya sisteminin inkişafına dair Dövlət Proqramı" çərçivəsində davam etdirilir.
Milli Məclisin Sosial siyasət komitəsinin üzvü, deputat Elmira Axundova bu gün pensiya islahatı sahəsində atılan addımları uğurlu hesab edir. Onun sözlərinə görə, sosial ədalətli reformu bir milyona yaxın insan öz həyatında hiss eləyib.
"Əvvəllər çox stajı olanların pensiyasının az olması məsələsi ilə rastlaşırdıq. Amma bu gün rayona gedəndə həyata keçirilən islahatlar nəticəsində çox stajı olanların pensiyasının artmasını eşitmək xoşdur. Sentyabrda rayonda olarkən 60 ilə yaxın stajı olan müəllimə mənə yaxınlaşaraq son islahatlar nəicəsində pensiyasının 245 manat olduğunu deyib. Bu isə onun yaşaması üçün kifayət edir".
Ancaq millət vəkili bunun sonuncu hədd olmadığını bildirib: "Respublikamız güclü və varlıdır. Ümidvaram ki, yenə də bu yöndə addımlar atılacaq və bizim pensiyaçılarımızın aldığı məbləğ, o cümlədən pensiyanın baza hissəsi qalxmalıdır".
Ümumiyyətlə, sosial müdafiənin Azərbaycan modelinin əsas cəhəti ondan ibarətdir ki, bu proses, digər keçid dövrü ölkələrində olduğu kimi, birbaşa deyil, əvvəlki sistemlə əhatə olunmuş insanların davamlı sosial müdafiə tədbirləri vasitəsilə yeni şəraitə mərhələlərlə tam inteqrasiyası yolu ilə reallaşdırılıb. Hazırda ölkəmizdə qurulmuş sığorta-pensiya sistemi məcburi dövlət sosial sığortası əsasında fəaliyyət göstərir və sistemin əsas məzmununu sığortaolunanlar üçün ödənilən sığorta haqlarının fərdi uçotunun qurularaq vətəndaşların pensiya təminatının həmin uçotun məlumatlarına əsasən aparılması təşkil edir. Bu baxımdan qurulmuş modeli sosial sığorta, fərdi uçot və pensiya təminatı sahəsindəki funksiyaların bir-birini tamamladığı vahid mexanizm kimi də səciyyələndirmək olar.
Vətəndaşlarin Əmək Hüquqlarının Müdafiəsi Liqasının sədri Sahib Məmmədovun fikrincə, həm hüquqi, həm də praktik baxımdan pensiya sahəsində həyata keçirilən tədbirlər düzgündür.
"Yəni həmrəylik sistemindən fərdi yığım sisteminə keçilib. Hər kəs nə qədər işləyirsə o qədər də özü üçün toplayır".
Lakin S.Məmmədov bu gün işləyənlərin əksəriyyətinin əmək müqaviləsi olmadığına görə sığortalanmaması və buna görə də Dövlət Sosial Müdafiə Fonduna vəsait toplanmaması probleminin yaşandığını qeyd edib.
"Qeyri-formal əmək bazarı o qədər güclüdür ki, Sosial Müdafiə Fonunda vəsaitlərin toplanmasında ciddi problemlər yaşanır. Bu da bu sahədə həyata keçirilən islahatları heçə endirir".
Pensiya islahatı sahəsində həyata keçirilən digər addım pensiya və müavinətləri ödənişinin avtomatlaşdırılmasıdır. Ödənişlərin əhaliyə plastik kartlarla bankomatlar vasitəsilə çatdırılması əldə edilmiş mühüm nəticələrdəndir. DSMF-nın verdiyi məlumata görə, hazırda şəhərlərdə yaşayan pensiyaçıların 100 faizi, kənd əhalisinin isə 98,7 faizinin pensiyaları plastik kartlarla ödənilir və qeyd olunan göstəricilər üzrə Azərbaycan dünyada ən şəffaf praktikaya malik ölkələrdən biri hesab olunur.