Rusiyanın kənd təsərrüfatı nazirinin birinci müavini Yelena Fastova bildirib ki, Rusiya artıq əsas ərzaq məhsulları üzrə özünü tam təmin edir və məhsullarını dünyanın 160 ölkəsinə ixrac edir. Onun sözlərinə görə, 2025-ci ildə ölkə 84 milyon ton ərzaq məhsulu ixrac edərək 41,5 milyard ABŞ dolları gəlir əldə edib. Hazırda Rusiya ərzaq ixracında əsas diqqəti Asiya, Afrika və Latın Amerikası ölkələrinə yönəldib. Fastova qeyd edib ki, Rusiyanın ərzaq ixracının 38 faizi BRICS ölkələrinin payına düşür və bu ölkələr arasında ticarət dövriyyəsi davamlı şəkildə artır.
O həmçinin bildirib ki, dünyada istehsal olunan 3 milyard ton taxılın 51 faizi BRICS ölkələrinin payına düşür. Bu göstəriciyə əsaslanaraq, BRICS ölkələrinin yalnız öz əhalisini deyil, digər ölkələri də ərzaqla təmin etmək potensialına malik olduğunu vurğulayıb. Fastovanın sözlərinə görə, Rusiyanın BRICS-ə sədrliyi dövründə irəli sürülən BRICS Taxıl Birjası ideyası artıq üzv dövlətlər tərəfindən dəstəklənir. Layihə çərçivəsində taxıl və digər kənd təsərrüfatı məhsullarının ticarəti üçün neytral texnoloji platforma yaradılması nəzərdə tutulur. Hesablaşmaların milli valyutalarla aparılması, alternativ qiymət formalaşdırma mexanizminin qurulması və Qərb ticarət platformalarından asılılığın azaldılması əsas məqsədlər kimi təqdim olunur.
Lakin bu bəyanatlara daha dərindən baxdıqda görünür ki, təqdim olunan rəqəmlər iqtisadi reallığın yalnız bir hissəsini əks etdirir və onların əsasında çıxarılan nəticələr kifayət qədər şişirdilmişdir.
İlk növbədə, 84 milyon ton ərzaq ixracı və 41,5 milyard dollarlıq gəlir böyük göstəricilər kimi səslənsə də, qlobal iqtisadiyyatın miqyasında bu rəqəmlər daha təvazökar görünür. Dünya üzrə ərzaq və kənd təsərrüfatı məhsullarının ticarət dövriyyəsi illik 2 trilyon dollardan çoxdur. Bu baxımdan Rusiyanın 41,5 milyard dollarlıq ixracı qlobal bazarın cəmi bir neçə faizinə bərabərdir. Başqa sözlə, Rusiya mühüm ixracatçıdır, lakin dünya ərzaq sisteminin əsas dayağı və ya həlledici gücü deyil.
"160 ölkəyə ərzaq ixrac edirik" ifadəsi də ilk baxışda təsirli səslənsə də, bu, həmin ölkələrin Rusiyanın hesabına qidalanması anlamına gəlmir. Müasir qlobal iqtisadiyyatda bir məhsulun onlarla, hətta yüzlərlə ölkəyə satılması adi haldır. Məsələn, Türkiyə, Misir, Çin və Azərbaycan Rusiyadan taxıl və digər məhsullar alsalar da, eyni zamanda ABŞ, Kanada, Avropa Birliyi, Braziliya və başqa ölkələrdən də ərzaq idxal edirlər. Yəni söhbət dünyanın Rusiyadan asılı olmasından deyil, Rusiyanın geniş ixrac coğrafiyasına malik olmasından gedir.
Digər tərəfdən, Rusiyanın özünü tam təmin etməsi barədə deyilənlər də müəyyən şərtlərlə doğrudur. Rusiya həqiqətən taxıl, günəbaxan yağı, şəkər və quş əti kimi məhsullar üzrə böyük istehsalçı və ixracatçıdır. Lakin kənd təsərrüfatının səmərəliliyini təmin edən bir çox vacib sahələrdə xarici texnologiyalardan və idxaldan asılılıq qalmaqdadır. Toxum materialları, damazlıq heyvandarlıq, aqrokimya məhsulları və müasir kənd təsərrüfatı texnikası sahələrində son illər dövlət səviyyəsində idxaldan asılılığın azaldılması proqramlarının həyata keçirilməsi də bunu göstərir. Əgər tam təminat mövcud olsaydı, belə proqramlara ehtiyac qalmazdı.
Fastovanın çıxışındakı ən böyük ziddiyyət isə Rusiyanın bir tərəfdən özünü tam təmin etdiyini və qlobal ərzaq bazarında aparıcı rol oynadığını iddia etməsi, digər tərəfdən isə BRICS çərçivəsində alternativ maliyyə və ticarət platformaları yaratmağa çalışmasıdır. Əgər ölkə həqiqətən qlobal sistemdən asılı deyilsə, yeni mexanizmlər yaratmaq zərurəti haradan yaranır? Cavab sadədir: problem taxıl istehsalında deyil, maliyyə və ticarət infrastrukturundadır. Rusiyanın məhsulu istehsal etməsi kifayət etmir. Həmin məhsulun satılması üçün beynəlxalq ödəniş sistemləri, banklar, sığorta şirkətləri, logistika marşrutları və hüquqi təminatlar lazımdır. Məhz bu sahələrdə Qərb institutlarının təsiri hələ də güclü olaraq qalır.
BRICS Taxıl Birjası ideyası da məhz bu asılılığı azaltmaq cəhdidir. Lakin burada da ciddi məhdudiyyətlər mövcuddur. Birja yaratmaq texniki baxımdan mümkündür, lakin dünya bazarlarında etimad qazanmaq uzun illər tələb edir. Taxıl qiymətlərinin formalaşmasında əsas rol oynayan platformalar onilliklər ərzində hüquqi sabitlik, şəffaflıq və maliyyə etibarlılığı əsasında nüfuz qazanıblar. Yeni BRICS platformasının qısa müddətdə Çikaqo və London kimi bazarlara real alternativə çevrilməsi iqtisadi baxımdan inandırıcı görünmür.
Fastovanın qeyd etdiyi 51 faizlik taxıl istehsalı göstəricisi də diqqətlə təhlil edilməlidir. Bu rəqəm ilk növbədə Çin və Hindistan kimi nəhəng əhalisi olan ölkələrin hesabına formalaşır. Həmin ölkələr istehsal etdikləri taxılın böyük hissəsini öz daxili tələbatlarının ödənilməsinə sərf edirlər. Bu səbəbdən BRICS ölkələrinin dünya taxılının yarısını istehsal etməsi onların dünya taxıl bazarına yarıbayarı nəzarət etməsi demək deyil.
Nəhayət, Rusiyanın ərzaq ixracının iqtisadi əhəmiyyətini də şişirtmək düzgün olmazdı. Son illərdə aqrar sektorun rolu artsa da, ölkə iqtisadiyyatının əsas gəlir mənbəyi hələ də enerji sektorudur. Neft və qaz satışından əldə olunan gəlirlər uzun müddət ərzində ərzaq ixracından bir neçə dəfə çox olub. Bu isə göstərir ki, Rusiyanın iqtisadi dayanıqlığı əsasən aqrar sektordan deyil, enerji bazarlarından asılı olaraq qalır.
Bu səbəbdən Fastovanın çıxışında təqdim olunan faktların bir hissəsi doğrudur, lakin həmin faktlardan çıxarılan siyasi nəticələr iqtisadi reallıqdan daha böyük göstərilir. Rusiya həqiqətən iri taxıl ixracatçısıdır və dünya ərzaq bazarında mühüm rol oynayır. Ancaq bu, onun dünya ərzaq təhlükəsizliyinin əsas təminatçısı olduğu, 160 ölkəni qidalandırdığı və ya Qərb iqtisadi infrastrukturundan tam müstəqil fəaliyyət göstərdiyi anlamına gəlmir. Əksinə, BRICS Taxıl Birjası yaratmaq təşəbbüsünün özü belə göstərir ki, Rusiya mövcud qlobal maliyyə və ticarət sisteminin təsirindən tam kənarda fəaliyyət göstərə bilmir və alternativ mexanizmlər axtarmağa məcburdur.
Akif NƏSİRLİ
