ABŞ və İran arasında hərbi əməliyyatların yenilənməsi diqqəti yenidən Yaxın Şərqə yönəldib. Qeyd edək ki, bu günlərdə İran İsrailə zərbələr endirib. Ardınca İranın ABŞ ordusuna məxsus "Apache" helikopterini vurmasından sonra Amerika cavab zərbələri endirdiyini açıqlayıb. Əməliyyat çərçivəsində İran ərazisində təxminən 20 hərbi obyekt hədəfə alınıb. ABŞ Mərkəzi Komandanlığı açıqlayıb ki, prezident Donald Trampın əmri ilə ABŞ döyüş təyyarələri Hörmüz boğazı yaxınlığında yerləşən İranın hava hücumundan müdafiə sistemlərinə, yerüstü idarəetmə məntəqələrinə və müşahidə radarlarına zərbələr endirib.
Zərbələrdən sonra İran bir neçə raket və dronla cavab verib. ABŞ rəsmisinin sözlərinə görə, raket və dronların, demək olar ki, hamısı zərərsizləşdirilib. Lakin proses bununla da yekunlaşmayıb. İranın İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) bildirib ki, ABŞ-nin zərbələrinə cavab olaraq İordaniyadakı ABŞ hərbi bazasına, həmçinin Fars körfəzi regionunda Amerika ilə əlaqəli digər hədəflərə raket və dron hücumları təşkil edib. İran mediasının məlumatına görə, İordaniyadakı "Əl-Əzraq" ABŞ bazası, həmçinin Küveyt və Bəhreyndəki hərbi obyektlər hədəfə alınıb. SEPAH vurulan hədəflər arasında təyyarə anqarlarının və komanda mərkəzinin olduğunu bəyan edib. Cavabında ABŞ qüvvələri İranda bir neçə hədəfə qarşı hərbi əməliyyat həyata keçirib. Donald Tramp bildirib ki, əgər Tehran razılaşma imzalamaqdan imtina etsə, İranın elektrik stansiyaları və körpülər də daxil olmaqla infrastruktur obyektlərinə əlavə zərbələrə icazə verməyə hazırdır. O qeyd edib ki, İranın hələ də razılığa gəlmək imkanı var. Amma Tramp danışıqlar dalana dirəndiyi halda əlavə hərbi əməliyyatların mümkün variant olaraq qaldığına işarə edib. ABŞ-ın hərbi naziri Pit Heqset İrana qarşı güclü zərbələr endiriləcəyini açıqlayıb: "Tramp razılaşma əldə etmək üçün İrana əl uzatdı; onların imkanı var, amma onlar oyun oynamağa üstünlük verirlər. Əgər bombalarla danışıqlar aparmalı olsaq, bombalarla danışıqlar aparacağıq; biz bu işdə yaxşıyıq". Öz növbəsində "Tasnim" xəbər agentliyi bildirib ki, İranın Silahlı Qüvvələri tam döyüş hazırlığı vəziyyətindədir və ABŞ-ın hücumu halında cavab zərbələri endirmək niyyətindədir. Beləliklə, Yaxın Şərq yenidən savaş dövrünə qədəm qoyur. Prosesdə İsrail faktoru da öz sözünü deyir. Bu arada onu da qeyd edək ki, Vaşinqton İran strategiyasını İsrail hökumətinin gündəliyindən ayırmaq niyyətindədir. ABŞ vitse-prezidenti Ceyms Vensin sözlərinə görə, ABŞ və İsrailin maraqları üst-üstə düşür, lakin eyni deyil. Trampın əsas məqsədi hökumət dəyişikliyi və ya nüvə infrastrukturunun dərhal məhv edilməsi deyil, İranı bomba istehsalının astanasında saxlayacaq uzunmüddətli bir razılaşmadır. İsrail bunu eşidir və görünür, təkbaşına hərəkət etməyə hazırlaşır. Əvvəllər "misli görünməmiş birlik" haqqında ritorika ilə örtülmüş strateji boşluq da artıq göz qabağındadır. Sual bu fikir ayrılığının nə qədər dərinə gedəcəyidir. Vens öz mövqeyini çox aydın şəkildə ifadə edir: "Biz İranla müharibə istəmirik, biz razılaşma istəyirik".
ABŞ İrana əsas sanksiyaların qaldırıldığı və Tehranın zənginləşdirməni 3,67%-dən aşağı səviyyədə donduracağı, MAQATE-yə hərbi bazalar da daxil olmaqla istənilən yerdə təcili yoxlamalar aparmağa və uran metalının istehsalından birdəfəlik imtina etməyə icazə verəcəyi bir razılaşma təklif edir. Lakin İran heç vaxt bu səviyyədə şəffaflığa razı olmayıb və ABŞ Tehrana qarşılığında tələb etdiyini - bütün sanksiyaların ləğvini və öz ərazisində zənginləşdirmə hüququnun tanınmasını vermək istəmir. Lakin razılaşma əldə olunsa belə, İsrail bunu qəbul etməyəcək. Çünki o, əvvəlki nüvə razılaşmasının tarixinə baxır və görür ki, İran bu fasilədən "dinc nüvə enerjisi"ni qəbul etmək üçün deyil, raket proqramını inkişaf etdirmək və regiondakı müttəfiqlərini gücləndirmək üçün istifadə edib. İsrailin nöqteyi-nəzərindən Tehrandakı mövcud hakimiyyətlə istənilən razılaşma sadəcə bir gecikmə, vaxt qazanmaq üçün bir yoldur. ABŞ İranın nüvə proqramını diplomatik həll yoluna problem kimi görür. İsrail İran rejiminin özünü mövcudluq təhlükəsi kimi qəbul edir. Beləliklə, ABŞ nüvə bombası olmayan, lakin mövcud hakimiyyətlərin qorunub saxlanıldığı nəzarət altında olan bir İran istəyir, İsrail isə onların dəyişdirilməsini və ya sonrakı hərbi yoxlamalar hüququ ilə nüvə proqramının tamamilə ləğv edilməsini tələb edir. Vaşinqton sanksiyalar, diplomatiya və yoxlamaların kombinasiyasına, İsrail isə gizli əməliyyatlara — alimlərə qarşı sui-qəsdlərə, kiberhücumlara, təxribatlara və tammiqyaslı birtərəfli hücuma hazırlıqlara güvənir. ABŞ üçün yaxşı bir razılaşma problemin daimi həllini ehtiva edir, İsrail üçün isə istənilən razılaşma tələdir, çünki rejim siyasi fürsət əldə edən kimi proqramı yenidən açacaq. İsrailə görə natamam razılaşma razılaşmanın olmamasından daha pisdir, çünki bu, sayıqlığı azaldır və İranın nüvə statusunu legitimləşdirir. Bu gün əsas sual budur: İran uranı zənginləşdirməyə davam edərsə, ABŞ İsrailin hərb ssenarisindən nə qədər qaça bilər? Əgər Tehran uranın zənginləşdirilməsində 90%-i keçərsə, Vaşinqton seçim etməli olacaq: ya İsrailin zərbəsinə icazə vermək, ya da müttəfiq kimi etibarlılığını itirmək. İsrail özünü təsdiqləyə bilmədiyi bir razılaşmaya etibar edə bilməz. Vens daha sərt yoxlamalar təklif edir. Lakin İran raketinin artıq Təl-Əvivə yönəldildiyi bir vaxtda MAQATE müfəttişi İranın nüvə obyektlərinə çıxış əldə edə bilmir. Bu fonda "Rystad Energy" konsaltinq şirkətinin geosiyasi təhlil şöbəsinin müdiri Xorxe Leon bildirib ki, İran və ABŞ arasında gərginliyin artması aprel atəşkəs razılaşmasını təhlükə altına qoyub və tammiqyaslı döyüşlər yenidən başlasa, neftin qiyməti bir barel üçün 150 dollara yaxınlaşa bilər: "Əvvəlki qiymətləndirməmizlə müqayisədə yaxın müddətdə razılığa gəlmə ehtimalı 40% azalıb. Vəziyyət getdikcə qeyri-müəyyənləşir və növbəti bir neçə gün diplomatiyanın yenidən üstünlüyü əldə edə biləcəyini və ya münaqişənin daha uzunmüddətli eskalasiya mərhələsinə girəcəyini anlamaq üçün çox vacib olacaq". "Rystad Energy" şirkətinin qeyd etdiyi kimi, bu qeyri-müəyyənlik neft qiymətlərinin dinamikasında əks olunub.
Samirə SƏFƏROVA
