Rusiya-Ukrayna savaşı, gözlənildiyi kimi, enerjidaşıyıcıları ilə yanaşı, dünya taxıl bazarında da kəskin qiymət artımı ilə müşahidə edilir. Məlumata əsasən, Rusiyanın Ukraynaya qarşı başlatdığı müharibə fonunda buğdanın qiymətləri son 14 ilin maksimal həddinə çatıb.Bu kənd təsərrüfatı məhsulunun qiyməti 1 kiloqram üçün 0,33 dolları keçib.
Məlumata görə, bahalaşma Ukraynanın Qara dəniz limanlarından kommersiya tədarükünün dayanması ilə əlaqədardır. Belə ki, bu ölkənin payına Rusiya ilə birlikdə qlobal buğda ticarətinin təxminən üçdə biri, günəbaxan yağı ixracının 80 %-i, yemlik qarğıdalının ixracının 19 %-i düşür. Xatırladaq ki, daha əvvəl Ümumdünya Ərzaq Proqramının rəhbəri Devid Bisli Ukraynada baş verənləri “fəlakətin zirvəsindəki fəlakət” adlandırıb: “Yaxın Şərqə tədarük edilən buğda və taxılın yarısı Rusiya və Ukraynadan gəlir”. Davam edən hərbi əməliyyatlar fonunda iri alıcılar buğda tədarükünə dair tenderləri ləğv edirlər və gözləmə mövqeyi tuturlar. Çünki qeyd edildiyi kimi Qara dənizdən və Azov dənizindən yükdaşımalarla bağlı mürəkkəb vəziyyət yaranıb. O cümlədən Qərbin sanksiyalarının təsiri ilə regionun əsas buğda istehsalçısı olan Rusiyada rublun devalvasiyası o deməkdir ki, fermerlər taxılı daha baha sata bilmək üçün əllərində saxlamağa üstünlük verir. Məsələn, Rusiya buğdasının ən iri alıcılarından olan Misirin GASC şirkəti son tenderi ləğv edib. Tenderə əsasən taxıl alıcıya aprelin 11-12-də çatdırılmalı idi. Tenderə cəmi bir şirkət təklif verib-“Viterra” şirkəti 60 min ton fransız taxılını göstərilən tarixdə daşınma xərci də daxil olmaqla tonunu 449 dollardan çatdırmağa hazır olub. Bu isə indiki bazar qiymətindən xeyli yüksəkdir. Hazırda buğdanın tonu birjalarda təxminən 382 dollardan satılır, bu da 2021-ci ilin mayından bəri ən yuxarı qiymətdir. Rusiyada fəaliyyət göstərən, aqrar bazarların təhlili ilə məşğul olan “SovEkon” analitik mərkəzi hesab edib ki, buğdanın bir tonunun 400 dollaradək bahalaşması gözləniləndir. Müharibənin mümkün təsirləri ilə bağlı “Reuters”in sorğusuna qatılan analitiklər də dünyada nəinki taxılın, o cümlədən digər vacib ərzaq məhsullarının bahalaşacağını deyiblər. Çünki həm Rusiya, həm də Ukrayna əsas ərzaq ixracatçılarıdır. Qlobal buğda ticarətinin üçdə birindən çoxu, təxminən 35 faizi bu iki ölkənin payına düşür.
Baş verənlər ölkəmizdə də diqqətlə izlənilir. Xatırladaq ki, Azərbaycanın buğda təlabatı təxminən 3,1 milyon tondur və buğda ilə özünü təminat səviyyəsi isə 60 faizdir. İdxal edilən 40 faiz buğdanın böyük həcmi un istehsalında istifadə edilən ərzaqlıq buğdadır. Azərbaycanın buğda idxal etdiyi ölkələr Rusiya, Qazaxıstan və Ukraynadır. Amma ekspertlər hesab edir ki, Azərbaycan digər ölkələr kimi xüsusilə taxıl idxalında ciddi problemlə qarşılaşmayacaq. İlk növbədə ona görə ki, Rusiya dünyada baş verən prosseslər fonunda buğda ilə bağlı Azəbaycana problem yaratmayacaq, məhdudiyyət tətbiq etməyəcək. Çünki Azərbaycaan mütəffiqlik münasibəti bəsləyir. Buna rəğmən, dünyada taxılın bahalaşması fonunda Azərbaycan bu məhsula daha çox xərc çəkməli olacaq. Onu da bildirək ki, son bir ildə Azərbaycana ehtiyacını ödəyəcək qədər taxıl idxal edilib. Ölkəyə yalnız qış aylarında taxıl gətirilir. Bir neçə aydan sonra taxıl yığımına da başlanılacaq. Builki mövsümdə işğaldan azad edilmiş torpaqlarda da taxıl əkilib, ən azından 300 min ton əlavə taxılımız olacaq. Bu da əvvəldən açıqlandığı kimi idxalın həcmini bir qədər azalmasına təsir edəcək. Aam Ukrayna ilə bağlı vəziyyət fərqlidir. Bu ölkə Azərbaycana cari il ərzində müharibə səbəbəindən ixrac həyata keçirə bilməyəcək. Son illərin rəsmi məlumatlarına əsasən Ukraynadan Azərbaycana daha çox kənd təsərrüfatı məhsulları, bitki yağları, buğda və taxıl məhsulları, un məmulatları ixrac olunurdu. Ancaq ekspertlər düşünür ki, son zamanlar gündəmi silkələyən Rusiya-Ukrayna savaşı iqtisadi əlaqələrə də öz təsirini göstərəcək. Nəzərə alınmalıdır ki, Azərbaycan bazarında Ukrayna bazarının kifayət qədər yeri var. Amma müharibə səbəbindən artıq bəzi əlaqələrin kəsildiyini söyləmək mümkündür. Logistik əlaqələr kifayət qədər problemə çevrilib, sərhədlər bağlanıb. Ukraynadan Azərbaycana gətirilən məhsulların həcminin bu halda azalmasl qaçılmazdır. Bu da yerli bazarlarda Ukrayna məhsullarının qiymətinin artmasına səbəb olacaq. Həmçinin anoloji digər ölkə məhsullarının da bahalaşmasına səbəb olacaq. Çünki bu hadisələrə görə təklif azalır. Ekspertlər bildirir ki, istənilən halda buğda və taxıl məhsulları bahalaşacaq. Hərbi əməliyyatlar dayandırıldıqdan sonra infrastrukturla bağlı Ukraynanın ciddi problemləri olacaq. Çünki yollarda ciddi problemlər yaranıb, körpülər, dəmir yolları zədələnib. Bu fonda müharibə bitdikdən sonra da Ukraynadan gələn məhsulların həcmində artım olması gözlənilmir. Bu da qiymətlərə təsirsiz ötüşməyəcək. Lakin Azərbaycanda qiymət artımı ilə bağlı vəziyyət nəzarət edilən çərçivədədir və bu sahədə hökumət preventiv tədbirlərin miqyasını genişləndirir. Burada əsas mqəsədlərdən biri idxal inflyasiyasının qarşısını almaqdır. Çünki hazırda Azərbaycanda qiymət artımını tətikləyən başlıca faktorlardan biri idxal məhsullarının ölkəyə daha baha qiymətə başa gəlməsidir.
Ramil QULİYEV
