Dünya birjaları və maliyyə sektoru Rusiya-Ukrayna savaşının nəticələrini getdikcə daha qabarıq hiss etməyə başlayıb. Müxtəlif ölkələrin valyutalarının məzənnələrində qeydə alınan göstəricilər də bunun faktiki təzahürüdür. Hazırda savaş aparan tərəf kimi Rusiya və Ukraynanın pullarında daha çox ucuzlaşma qeydə alınır.
Əvvəlcədən gözlənildiyi kimi, Moskva birjası açılan kimi dollar və avro sürətlə bahalaşıb.
Qeyd edək ki, Rusiya Mərkəzi Bankının aktivlərinin dondurulması qərarından sonra rublla bağlı xaos yaşanır. Bəzi banklar artıq dolların kursunu fantastik dərəcədə bahalaşdırıb. Məsələn, “Tinkoff” bankında bir dollar 170 rubla, bir avro isə 182 rubla satılır. “Rayffayzenbank”da bir dollar 150, avro isə 169 rubla təklif olunur. “Promsvyazbank” əhalidən ABŞ valyutasını 72,94 rubla alır və 132,94 rubla satır, avronu isə müvafiq olaraq 83,38 rubla alır, 143,38 rubla satır. Bu fonda Azərbaycanda da rubl kəskin şəkildə dəyər itrir. Məsələn, fevralın 28-də Rusiya rublunun Azərbaycan manatına qarşı rəsmi məzənnəsi 0,0157 manata enib. 1 manat 63,69 rubl təşkil edib ki, bu da 2015-ci ilin dekabr ayının 18-dən bəri qeydə alınan ən aşağı göstəricidir. Manatın ABŞ dollarına qarşı məzənnəsinin 1 dollar-1,7 manat səviyyəsində olan sərt bağlılığını nəzərə alaraq, rublun dollar qarşısında dəyərsizləşməsi manat-rubl cütlüyündə də ikincinin məzənnəsini kəskin endirib. Xatırladaq ki, fevralın 28-də Avropa İttifaqı Rusiya Bankının ehtiyatlarının və aktivlərinin idarə olunması ilə bağlı əməliyyatları qadağan edib, Rusiya təyyarələri üçün hava məkanını isə tam bağlayıb. SWIFT şəbəkəsi ilə əlaqənin kəsilməsi isə rublun daha böyük itkilərinə səbəb olacaq. Deməli, manat rubla nisbətdə daha çox dəyər qazanacaq. Məlumdur ki, hər iki ölkə qonşu olmaqla yanaşı, Rusiya Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşlarından sayılır. Xüsusən də Rusiya qeyri-neft ixracımızda əsas yeri tutur. Azərbaycanın ümumi qeyri-neft ixracatının 36 faizə yaxını məhz şimal qonşumuzun payına düşür. Deməli, rublun məzənnəsi qeyri-neft ixracatımıza birbaşa təsir göstərən faktorlardandır. Rublun kəskin ucuzlaşması davam edəcəyi halda Azərbaycan məhsulları Rusiya bazarında bahalaşacaq və bu da bizim qeyri-neft ixracatımıza təsir göstərəcək. Həmin məhsullar xeyli bahalaşacaq və bu da ixrac həcminə neqativ təsir edə bilər. Digər tərəfdən, rus rublunun dəyərsizləşməsi Rusiyada çalışan soydaşlarımızın gəlirlərinin azalmasında özünü göstərir. Rublun çox ucuzlaşması onların qazanclarının azalmasına səbəb olur. Hər il soydaşlarımız tərəfindən ölkəyə rəsmi və qeyri-rəsmi şəkildə böyük həcmdə pul göndərilir. Bu pullar rublla qazanılır və Azərbaycana köçürüləndə dollar və ya avro manata çevrilir. Bu zaman məzənnə fərqi onların da itkilərə məruz qaldığını göstərir. Digər zərər Neft Fondunun Rusiyadakı aktivlərində yaranır. Fond investisiya siyasətinə edilmiş dəyişikliyə uyğun olaraq rus rublunu alaraq valyuta ehtiyatına daxil edib. Eyni zamanda, Fond Rusiyanın ikinci ən böyük bankı olan “VTB Bank”ın müəyyən səhmlərini alıb. Banka tətbiq edilən sanksiya nəticəsində həmin səhmlərin ucuzlaşaraq dəyərdən düşməsi də Azərbaycan tərəfi üçün zərər yaradır. Rublun dəyərdən düşməsi Rusiyada həmçinin ərzaq inflyasiyasını gücləndirir. Bunun nəticəsində isə, manatın möhkəmlənməsinə rəğmən, Rusiyadan Azərbaycana ərzaq inflyasiyası idxal edilir. Nəzərə alaq ki, Azərbaycanın ərzaq idxalında Rusiya ciddi paya malikdir.
Rublla yanaşı, bir sıra digər valyutalar da manata nisbətdə dəyər itirir. Məsələn, fevralın 28-ə olan məlumata əsasən, avronun manata qarşı rəsmi məzənnəsi daha 0,7% enərək 1,8950 manat təşkil edib. Bu, 2020-ci ilin 2 iyun tarixindən bəri qeydə alınan ən aşağı göstəricidir. Sonuncu dəfə avronun manata qarşı bundan aşağı məzənnəsi 2020-ci ilin iyunun 2-də qeydə alınıb və 1,8914 manat olub. Ötən il yanvarın 7-də avronun manata qarşı məzənnəsi 2,0958 manata çataraq 32 aylıq maksimumu yeniləmişdi. Həmin tarixdən avro manata nisbətdə 9,5% ucuzlaşıb. Ukrayna böhranı və Qərbin Rusiyaya qarşı tətbiq etdiyi yeni sanksiyaları fonunda avro zəifləyir. Belə ki, yeni sanksiyalar nəticəsində dollar və Yaponiya yeninə artan tələbdən sonra avronun dollara qarşı məzənnəsi 0,9% azalaraq 1,1165 dollara, Yaponiya yeninə nisbətdə isə 0,85% azalaraq 129,15 yenə enib. Hazırda investorlar daha çox dollara sığınır və bu da ona artan tələbi şərtləndirir. Gürcüstan larisinin manata qarşı rəsmi məzənnəsi 6,1% azalaraq 0,5315 manat təşkil edib ki, bu da 2021-ci ilin iyun ayının 3-dən bəri qeydə alınan ən aşağı göstəricidir. Beləliklə, larinin manata qarşı məzənnəsi doqquz aylıq minimuma enib. Qeyd edək ki, Rusiyanın Ukraynaya hərbi hücumunun valyuta bazarlarında şok dalğaları yaratması fonunda, Gürcüstanın milli valyutası ABŞ dollarına nisbətdə də ucuzlaşıb. Larinin dollar qarşısında dəyərsizləşməsi onu manata nisbətdə də ucuzlaşdırıb. İran, Türkiyə və bir sıra digər ölkələrin milii valyutaları da manat qarşısında dəyər itirir. Bu prosesin hələ müəyyən müddət davam etməsi də əsas proqnozlar sırasında yer alır.
Tahir TAĞIYEV
