Məlumdur ki, Azərbaycanda 2022-ci il üzrə pensiya kapitalının minimum məbləği artıb. Indi minimum pensiya kapitalı yanvar ayının 1-dən 34 560 manat təşkil edir. Bundan əvvəl həmin məbləğ 28 800 manat idi.
Pensiya kapitalının minimum məbləğinın artımı minimum əmək haqqının artması ilə bağlıdır. Ölkədə hər dəfə minimum əmək haqqı artdıqda pensiya kapitalının minimum məbləğidə artmış olur. Elə bu səbəbdən hesab edilir ki, pensiya kapitalının minimum məbləğinin minimum əmək haqqına bağlanması təcrübəsinə son verilməlidir. Çünki bu halda şəxs topladığı pensiya kapitalının minimum məbləğindən təqaüdə çıxdığı zaman istifadə edə bilər. Əks halda minimum əmək haqqının artımı fonunda pensiya kapitalının minimum məbləği tələb olunan həddə deyilsə, onda toplanmış vəsaitdən istifadə mümkünsüz hala gəlir. Burada onu da xatırladaq ki, cari il yanvarın 1-dən bəri Azərbaycanda minimum əmək pensiyası artıb. Həmin tarixədək ölkədə ən aşağı əmək pensiyası 200 manat idisə, indən belə o rəqəm 240 manata yüksəlib. Düzdür, artım yalnız indiyədək 240 manatdan az pensiya alanlara şamil edilib. Lakin minimum pensiyanın artırılması heç də hər kəs üçün sevindirici xəbər deyil. Axı minimum pensiya məbləğinin artırılması həm də pensiyaya çıxa bilmək üçün tələb edilən kapital məbləğinin artması deməkdir. "Əmək pensiyaları haqqında" qanuna görə, Azərbaycan vətəndaşı pensiya hüququ əldə etməkdən ötrü bir çox tələbə cavab verməlidir. Bu tələblərdən biri yaşla bağlıdır. Hazırda Azərbaycanda kişilərin pensiya yaşı 65-dir. 2017-ci ildə qəbul edilən qərara görə, qadınların da pensiya yaşı 60-dan 65-ə çatdırılacaq, ancaq mərhələli şəkildə. Belə ki, qadınların yaş həddi 2017-ci il iyulun 1-dən 2027-ci il iyulun 1-dək hər il 6 ay artırılır. Hazırda ölkədə qadınların pensiya yaşı 63-dür. Bəzi hallarda Azərbaycanda heç 65 il yaşamaq da pensiya almağa yetərli deyil. Qanunvericiliyə görə, Azərbaycanda pensiya yaşına çatan vətəndaş yalnız topladığı pensiya kapitalı pensiya təminatına imkan verərsə, stajdan asılı olmadan əmək pensiyası almaq hüququ qazanır. Pensiya yaşına çatan şəxsin 25 il rəsmi iş stajı varsa, o, pensiya kapitalına baxmadan da pensiya almaq hüququ əldə edə bilir. Minimum pensiya kapitalı ölkədəki minimum pensiya məbləğinin 144 aya (12 ilə) vurulması ilə hesablanır. Bu ilin əvvəlinədək ölkədə minimum pensiyanın məbləği 200 manat olduğundan, tələb edilən minimum pensiya kapitalı 28 min 800 manat idi. Minimum pensiya 240 manata yüksəldiyindən, dolayısıyla pensiya təminatına imkan verən minimum pensiya kapitalı da 34 min 560 manata yüksəlib. Başqa deyimlə, 5 min 760 manat və ya 20 faiz artıb. Indi ekspertlərə görə, minimum pensiya kapitalının minimum əmək haqqına bağlanması təcrübəsinə son verilməlidir. Çünki minimum pensiya artdıqdan sonra tələb edilən minimum pensiya kapitalında da artımlar olur və buna baxılmasına, həmin minimumların da tənzimlənməsinə ehtiyac var. Ekspertlərə görə, minimum pensiya məbləği artdıqdan sonra dövlətin müəyyən hissəni öz hesabına kompensasiya etməsi məqsədəuyğundur. O baxımdan təklif edilir ki, minimum pensiya kapitalı ilə bağlı rəqəmlərə baxılması və dəyişdirilməsi vacibdir ki, daha çox vətəndaş əmək pensiyasından istifadə edə bilsin.
Bundan başqa, elə vətəndaşlar var ki, pensiya kapitalı kifayət qədər böyükdür. Hesab edilir ki, həmin vətəndaşlara daha tez pensiyaya çıxmaq və buna uyğun olaraq da kapitalların bir hissəsini 65 yaşına çatmadan istifadə etmək hüquqi verilməlidir. Qeyd edək ki, beynəlxalq təcrübədə pensiya yaşı tamam olmadan bu hüquqdan istifadə imkanları mövcuddur. Bəzi ölkələrdə bu hətta pensiya kapitalına bağlanır. Orta pensiya kapitalından çox yığımları olanlar artıq vəsaitini öncədən almaq hüququna malik olurlar və bu zaman nəzərdə tutulan minimum həddən artıq yığılmış vəsait aylar üzrə hesablanmaqla vətəndaşa qaytarılır. Məsələn, ABŞ-da pensiya kapitalı çox olanlar daha tez müraciət edib pensiya alma imkanına malik olurlar. Onu da qeyd edək ki, Azərbaycan qanunlarına görə, 25 il iş stajı və minimum pensiya kapitalı olmayan şəxslərə pensiya yaşına çatanda yalnız qocalıq müavinəti təyin edilir. Həmin müavinətin məbləği bu ildən 130 manatdan 180 manata yüksəldilib. Ölkədə yaşa görə sosial müavinət alan vətəndaşların sayı ilk dəfə ötən il 100 min nəfəri ötüb. 2017-ci ildə, yəni pensiya yaşı yüksəldilənədək bu say cəmi 17 min nəfər idi. Toplam pensiyaçı sayına gəlincə, ötən ilin rəqəmlərinə görə, ölkədə yaşa görə 716 min nəfər pensiya alır. Bu da o deməkdir ki, 2021-ci ildə pensiyaçıların sayı 26 min nəfər azalıb. 2010-cu ildən bəri ölkədə yaşa görə pensiya alanların sayında ardıcıl azalma gözə çarpır. 10 il öncə əmək pensiyaçılarının sayı 859 min nəfər idi. Ötən ilin sonunda yaşa görə pensiya alanların orta aylıq pensiya məbləği 331 manat olub.
Tahir TAĞIYEV
