Avropa qaz bazarında son vəziyyətin təhlili burada qiymətlər baxımından hələ də qeyri-sabit durumun formalaşdığını göstərir. Bir neçə gün əvvəl 2100 dollara qalxan qazın qiyməti indi 1200 dollar ətrafında sabitləşib. Lakin bu da müvəqqəti hesab olunur. Yeraltı qaz anbarlarından istifadə səviyyəsinin artması fonunda qiymətlərin yenidən yüksəlməsi gözlənilir.
Bu vəziyyətdə Avropa üçün maraq doğuran məsələ qaz bazarında etibarlı təchizata və qiymət sabitliyinə nail olmaqdır. Slovakiya İxracatçılar Şurasının baş eksperti Yozef Hrabina bu xüsusda bildirir ki, Xəzər regionundan qaz tədarükü Avropa İttifaqındakı (Aİ) enerji bazarının dayanıqlı olmasına təkan verə bilər. O, bunu son vaxtlar Qərb ilə Rusiya arasında artan gərginlik nəticəsində Aİ qaz bazarının şaxələndirilməsinin daha mühüm əhəmiyyət kəsb etməyə başlaması ilə əlaqələndirib: "Bununla yanaşı hazırda yaşıl transformasiya planları çərçivəsində kömür əvəzinə ətraf mühiti az kirləyən qaz və digər enerji mənbələrinin tətbiqi də sözügedən məsələ baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır". Ekspert “report”a açıqlamasında qeyd edir ki, Avropa İttifaqı bazarına çıxarılan Azərbaycan qazı o qədər çox olmasa belə, Aİ-də qaz istehlakının azaldığı dövrlərdə strateji ehtiyatlar yaradılacağı təqdirdə regionun enerji sarıdan daha dayanıqlı olmasına təkan verəcək. Hrabina Azərbaycanı İtaliyanın cənub bölgəsinə bağlayan qaz kəmərləri silsiləsindən ibarət “Cənubi Qaz Dəhlizi” ilə hər il Avropaya 10 milyard kubmetr qaz ixracının nəzərdə tutulduğunu xatırladıb. Hələlik alternativ mənbələrdən Avropaya qaz tədarükünün regionda Rusiya qazının mövqeyinə böyük təsir etmədiyini qeyd edən ekspert, bununla belə, alternativ nəql marşrutların və mənbələrin mühüm əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb.”Transadriatik” boru kəməri (TAP) konsorsiumunun icraçı direktoru Luka Skyeppati də Azərbaycan qazının Avropa üçün mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyini vurğulayır: “Dekabrın birinci həftəsində qeydə alınan göstərici nəzərə alınmaqla bu ilin sonuna kimi TAP vasitəsilə nəqlin həcmi 7,8 milyard kubmetrədək çata bilər. Qaz nəqlinin yekun həcmi daşıyıcılar tərəfindən TAP-a edilən müraciətlərdən asılı olacaq. TAP şirkəti 2021-ci il boyunca etibarlı nəql xidmətləri göstərib. Dekabrın əvvəlindək TAP Azərbaycandan Avropaya 7 milyard kubmetrədək qaz nəql edib. Tədarük mənbələrini şaxələndirməklə, TAP bir sıra Avropa qaz bazarlarının likvidliyini artırıb. TAP vasitəsilə nəql olunan qaz, həmçinin İtaliyanın PSV və Niderlandın TTF etalon qaz qiymətləri arasında fərqin azalmasına kömək etdi. TAP olmasa idi, yəqin ki, İtaliyada qaz qiymətləri daha yüksək olardı". Skyeppati bildirib ki, TAP-ın buraxılış gücü mərhələli şəkildə artırıla bilər: "TAP-ın genişləndirilməsi potensialı bazara müntəzəm bazar sınaqları vasitəsilə təqdim olunur. Bazar sınaqları daşıyıcıların TAP-ın uzunmüddətli güclərinə çıxış imkanı əldə edə biləcəyi tənzimlənən prosesdir. Qaz kəmərinin nəql gücü ildə 20 milyard kubmetrədək artırıla bilər. Nəql gücünün artırılması müddətləri bazar sınaqlarından sonra qəbul ediləcək texniki qərarlardan və təqdim olunacaq faktiki gücdən asılı olacaq. TAP 2020-ci il noyabrın 15-dən etibarən kommersiya əməliyyatlarının başlamasından bəri ildə 10 milyard kubmetr səviyyəsində tam gücü ilə işləyir.TAP-ın buraxılış gücünün ildə 20 milyard kubmetrə çatdırılması üçün iki əlavə kompressor stansiyası inşa etmək lazım olacaq. Yeni stansiyalar Yunanıstanın Serres və Albaniyanın Bilişt qəsəbələrində lazım olacaq. undan başqa, Yunanıstanın Kipoi və Albaniyanın Fiere şəhərlərindəki mövcud kompressor stansiyalarında əlavə kompressorlar və avadanlıqlar quraşdırmaq lazım olacaq. TAP-ın genişləndirilməsi əlavə boru kəmərlərinin çəkilməsini tələb etmir".Skyeppatinin sözlərinə görə, hidrogen nəqli imkanlarının yekun qiymətləndirməsinin nəticələri göstərir ki, TAP gələcəkdə hidrogen qarışığının nəqli üçün potensiala malikdir: "Araşdırmaların nəticələrinə əsasən, TAP ilkin olaraq 10 faizlik hidrogen qarışığının nəqlini hədəfləyə bilər. Faiz tərkibinin istənilən artımı gələcək tədqiqatlardan və işlərdən, eləcə də normativ dəyişikliklərdən asılı olacaq. TAP-a ilk hidrogenin daxil edilməsi bir sıra amillərdən, xüsusən də qanunverciliyə dəyişikliklərdən, həmçinin hidrogen bazarının inkişafından asılı olacaq".
Bütün bunlar Azərbaycanın neft-qaz strategiyasının müsbət nəticələrini verdiyini sübut edir. Yaranmış vəziyyətdə Avropa onu da görür ki, Azərbaycan son zamanlar dünyada təbii qazın qiymətinin hər min kubmetrə görə iki min dolları keçdiyi halda özünü fürsətçil deyil, etibarlı partnyor kimi aparır. Bundan başqa, Azərbaycan və Türkmənistan arasında “Dostluq” yatağının istismarı, həmçinin Azərbaycan-İran-Türkmənistan arasında təbii qaz üzrə svop razılaşma ölkəmizin hələ uzun müddət təkcə enerji istehsalçısı deyil, həm də ixracat, tranzit və emal sahəsində mühüm rol oynayacağını göstərir. Məhz bu vəziyyətdə Avropa Azərbaycanla enerji əməkdaşlığını daha da dərinləşdirməkdə maraqlıdır.
Ramil QULİYEV
