Azərbaycan manatı və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri dirhəmi Türkiyə Mərkəzi Bankı tərəfindən “Ticarətə aid xarici valyutalar” siyahısında yer alıb. Bununla bağlı müvafiq cədvəl dövlət nəşri olan “Resmi Gazete”də dərc olunub.
Burada qeyd edilir ki, Türkiyə Mərkəzi Bankının “Ticarətə aid xarici valyutalar” siyahısına Azərbaycan manatı və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri dirhəmi daxil edilib. Beləliklə, Azərbaycan manatı Türkiyə Mərkəzi Bankının “Alqı-satqı mövzusu olmayan valyutalar” kateqoriyasından çıxarılaraq “Alqı-satqı mövzusu olan valyutalar” kateqoriyasına keçirilib.“Resmi Gazete”nin son sayında dərc olunan türk valyutasının dəyərinin qorunması ilə bağlı 32 saylı qərara və Xəzinə və Maliyyə Nazirliyinin sirkulyarına əsasən, “alqı-satqı mövzusu olan valyutalar” aşağıdakı kimi sıralanıb: ABŞ dolları, Avstraliya dolları, Azərbaycan manatı, BƏƏ dirhəmi, Bolqarıstan levi, Çin yuanı, Danimarka kronu, avro, Cənubi Koreya vonu, Britaniya funtu, İran rialı, İsveç kronu, İsveçrə frankı, Yapon yeni, Kanada dolları, Qətər rialı, Küveyt dinarı, Norveç kronu, Pakistan rupisi, Rumıniya leyi, Rusiya rublu və Səudiyyə Ərəbistanı rialı. Hesab edilir ki, manata Türkiyədə artan tələb fonunda qardaş ölkənin Mərkəzi Bankı belə bir addım atıb. Bu durumda iki ölkə arasında ticarət əlaqələrində də manatdan istifadə səviyyəsinin yüksəlməsi istisna edilmir. Qeyd edək ki, Türkiyə Azərbaycanın əhəmiyyətli ticarət tərəfdaşı olmaqla, ölkəmizin xarici ticarət dövriyyəsində və ixracında 2015-ci ildən, idxal əməliyyatlarında isə 2013-cü ildən etibarən 2-ci yerdədir. Azərbaycanın ümumi ticarət dövriyyəsində Türkiyənin payı son illərdə getdikcə artır. Bu ticarətin milli valyutalarda həyata keçməsi hər iki tərəf üçün sərfəli sayılır. Ötən illərdə Türkiyə rəsmiləri, eləcə də prezident Rəcəp Tayyip Ərdoğan dolların ölkə iqtisadiyyatına təsirini azaltmaq üçün Azərbaycanın da daxil olduğu tərəfdaş ölkələri milli valyutada ticarət aparmağa çağırsa da, bu təkliflər hələ də tam reallaşmamış qalır. Lakin bu prosesə tədricən keçilməsi qaçılmaz hesab olunur. Çünki dolların bir çox valyutalar üzərindəki son dominantlığını risq amili hesab etmək olar. Bu da Türkiyə və Azərbaycan üçün məqbul hesab edilmir. Düzdür, lirədən fərqli olaraq, manatın möhkəm qalması üçün ciddi səbəblər var. Dövlət Neft Fondunda ehtiyatlar rekord vurur, hazırda təkcə bu fondda 46 milyard dollardan artıq vəsait var. Mərkəzi Bankın da ehtiyatları artaraq 7 milyard dolları ötüb. Ölkənin strateji valyuta ehtiyatlarının 53 milyard dollardan artıq olduğu bir dövrdə dolların istənilən basqısını manat rahatlıqla ala bilər. Xüsusən də Azərbaycanın istehsalında və ixracında mühüm yer tutan enerji daşıyıclarının qiymətlərinin belə yüksək olduğu ərəfədə manat daha da güclü hala gəlir. Bundan başqa, maliyyə əməliyyatlarında da manata tələb sürətlə artır. Ekspertlərin qənaətincə, ölkədə baş verən makroiqtisadi proseslər manatın sabitliyinin davam edəcəyini göstərir. Bu vəziyyətdə manatın xarici ticarət dövriyyəsində isifadəsi zərurətə çevrilir. Bunu Türkiyə ilə həyata keçirmək mümkündür.
Digər tərəfdən lirə də yenidən möhkəmlənməyə başlayıb. Qeyd edək ki, Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Nazirlər Kabinetinin dekabrın 20-də baş tutan iclasından sonra verdiyi açıqlamalar lirəni kəskin şəkildə gücləndirməyə başlayıb. Ərdoğan, həmçinin, çıxışında türk lirəsinin məzənnəsi üçün yeni tənzimləmələrin tətbiq ediləcəyini vurğulayıb. O bəyan edib ki, dolların bahalaşmasının qarşısını almaq üçün müvəqqəti xarakter daşıyan bir sıra qərarlar qəbul edilib və həmin qərarlar növbəti günlərdə tətbiq ediləcək. Bu qərarlardan biri vətəndaşların banklarda lirə ilə yerləşdirdiyi depozitlərin dəyərdən düşməsinin qarşısını almaq məqsədi daşıyır. Qərara əsasən, lirə ilə yerləşdirilmiş depozitlərdən əldə edilən faiz gəlirləri dolların məzənnəsinin artması səviyyəsindən yuxarıda olsa, o zaman vətəndaş həmin faiz gəlirini alacaq. Dolların məzənnəsinin artım faizi lirə ilə yerləşdirilmiş depozitlərin faiz gəlirlərini üstələsə, aradakı fərqi dövlət vətəndaşa ödəyəcək. Nəticədə banklarda lirə ilə depozit yerləşdirənlərin pullarının dəyərdən düşməsinin qarşısını almaq üçün onları dollarla əvəzləməsinə ehtiyac qalmayacaq. Türkiyə prezidenti bu xüsusda bildirib: “İnsanlarımızın türk lirəsinin bankdakı əmanət gəliri məzənnə artımından yüksək olarsa, qazanc əldə edəcəklər. Əgər xarici valyutanın məzənnəsi artarsa, aradakı fərqi biz birbaşa vətəndaşımıza ödəyəcəyik. “Bundan sonra heç bir vətəndaşımızın “valyuta məzənnəsi daha yüksək olacaq” deyə, əmanətlərini türk lirəsindən xarici valyutaya keçirməsinə ehtiyac qalmayacaq”. Bundan başqa, Ərdoğan ixracatçı şirkətlərə də güzəştlərin tətbiq ediləcəyini deyib: “Valyuta məzənnələrinin dəyişməsi ilə əlaqədar qiymət təklif etməkdə çətinlik çəkən ixracatçı şirkətlərimizə birbaşa Mərkəzi Bank vasitəsilə forvard məzənnələri veriləcək”. Ərdoğan onu da qeyd edib ki, kredit faizləri aşağı düşdükcə, bu, infilyasiyanın qarşısını almağa dəstək olacaq: “Bir neçə ay ərzində inflyasiyanın azalmağa başlayacağına birlikdə şahid olacağıq”. Onu da bildirək ki, hökumət türk lirəsinin rekord ucuzlaşması fonunda ixracatçı şirkətlər üçün forvard məzənnəsi təmin etmək niyyətindədir. Ərdoğan bildirib ki, Türkiyə əhalisində dəyəri 280 milyard dollar olan 5 min tona yaxın qızılın olduğu bəllidir və hökumət bu qızılın maliyyə sisteminə daxil edilərək iqtisadiyyata qazandırılması üçün yeni maliyyə alətləri üzərində işləməkdədir. Ərdoğanın sözlərinə görə, əslində Türkiyədə dollar qıtlığı yox, dollar bolluğu var, vətəndaşların banklardakı dollar depozitlərinin ümumi məbləği yüzlərlə milyard dollardır. Türk iqtisadçı ekspert Dilək Güngör qeyd edib ki, Ərdoğanın ötən gün açıqladığı qərarlar xarici valyutaya meyli dayandıracaq: “Vətəndaşlar əllərindəki pulların "əriməsindən" şikayətlənirdilər. Ona görə də xarici valyutaya meyil var idi”. İqtisadçıların fikrincə, hökumətin son tədbirlər planı valyuta bazarında yaranmış ajiotajı və milli valyutanın daha da dəyərdən düşməsini önləmək üçün bazar iqtisadiyyatı qaydaları baxımından təsirli alətdir. Amma proseslərin sonrakı gedişi əhalinin hökumətin elan etdiyi bu maliyyə alətlərinə nə dərəcədə etimad göstərməsindən asılı olacaq. Yəni əhali banklarda lirə ilə yerləşdirdiyi depozitinin əhəmiyyətli qismini dollara dəyişməkdən imtina etsə və əvəzində ən azından dollar qədər gəlirli əmanət kimi saxlamağı qərara alsa, bu alət yaxın bir neçə ayda valyuta bazarında sabitləşməyə gətirib çıxara bilər. Türkiyə Banklar Assosiasiyasının rəhbəri Alpaslan Çakar bildirib ki, Rəcəb Tayyib Ərdoğanın çıxışından sonra Türkiyə Mərkəzi Bankı bazarda 1 milyard dollara yaxın valyuta realizə edib. O qeyd edib ki, dövlət banklarından başqa, özəl banklar da Ərdoğanın elan etdiyi tədbirlərə qoşula bilər və bunların xərci Maliyyə Nazirliyi tərəfindən qarşılanacaq. O, həmçinin, prezidentin tövsiyə etdiyi kimi, qızıl əmanətlərinin iqtisadiyyata daxil edilməsi üçün müəyyən tədbirlərin görüləcəyini bildirib. Artıq 1 dollar 10 lirə həddinə kimi ucuzlaşıb. Halbuki, dekabrın 20-də səhər saatlarında 1 dollar 18 lirəyə çatırdı. Qeyd edək ki, lirə ölkəmizdə də bahalaşır. Azərbaycan Mərkəzi Bankının son rəsmi məzənnəsinə görə, lirə manata qarşı 23,8% bahalaşıb və 1 manat 7,9681 lirə təşkil edir.
Ramil QULİYEV
