İnternet üzərindən Azərbaycandan Türliyəyə sifariş edilən məhsulların həcmində ciddi artım qeydə alınır. Buna səbəb Türkiyə milli valyutası olan lirənin kəskin şəkildə ucuzlaşmasının davam etməsi, türk məhsullarının daha ucuz başa gəlməsidir.
Maraqlıdır ki, lirənin kəskin ucuzlaşdığı bir vaxtda Türkiyə Mərkəzi Bankının son addımı bu prosesi daha sürətli hala gətirib. Belə ki, Türkiyə Mərkəzi Bankının Pul Siyasəti Komitəsinin iclasında uçot dərəcəsi daha 1 faiz bəndi azaldılaraq 15%-dən 14%-ə endirilib. Uçot dərəcəsi ölkədəki cari iqtisadi vəziyyət və inflyasiya səviyyəsi nəzərə alınaraq təyin edilir. İnflyasiya səviyyəsi yüksəlirsə, Mərkəzi Bank uçot dərəcəsini yüksəldir və əksinə, inflyasiya səviyyəsi endikcə, uçot dərəcəsi də endirilir. Amma Türkiyədə hələ ki, iqtisadiyyatın bu qaydasına əməl edilmir. Xatırladaq ki, uçot dərəcəsi TMB-nin ötən il dekabrın 24-də keçirilmiş iclasında 15 %-dən 17 %-ə qaldırılmış, bu il fevralın 18-də keçirilən iclasında sabit saxlanılmış, martın 18-i keçirilmiş iclasında 17 %-dən 19 %-ə qaldırılmış, sentyabrın 23-də keçirilmiş iclasında 19 %-dən 18 %-ə, oktyabrın 21-də keçirilmiş iclasında isə 18 %-dən 16 %-ə, noyabrın 18-də keçirilmiş iclasında 16 %-dən 15 %-ə endirilmişdi. Bundan sonra uçot dərəcəsinin daha 1 faiz bəndi azaldılaraq 14%-ə endirilməsi barədə qərar qəbul olunub. Qeyd edilənlər fonunda Türkiyə lirəsinin Azərbaycan manatına qarşı rəsmi məzənnəsi dekabrın 17-də daha 5,6% azalaraq 0,1084 manat səviyyəsinə enib ki, bu da yeni tarixi minimumdur. İndi 1 manat 9,2251 lirəyə çatıb. Hesablamalara görə, lirənin manata qarşı məzənnəsi son bir ayda 33,5%, ilin əvvəlindən isə 2,1 dəfə azalıb. Lirə ilin əvvəlindən dollara qarşı da dəyərini kəskin itirib. Artıq hazırda 1 dollar 15,72, avro isə 17,82 lirəyə çatıb. Mill valyutanın dəyərsizləşməsi fonunda hökümət ölkədə gələn il üçün minimum əməkhaqqını 50,4% artıraraq 2 826 lirədən 4 250 lirəyə çatdırıb. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan bu xüsusda bildirib: "2022-ci ildə minimum əmək haqqının ən aşağı rəqəmi 4250 lirə olacaq. Bu rəqəm işçinin evli olub-olmamasından və uşaqlarının sayından asılı olaraq dəyişəcək. Minimum əmək haqqı 50 faiz artıb". Bununla belə bir çox aparıcı iqtisadçılar bu fonda lirənin zəifləməsini artan inflyasiyanı daha da şiddətləndirərək 30%-dən yuxarı qaldıracağını düşünür. Xatırladaq ki, noyabrda Türkiyədə illik inflyasiya 21,31% təşkil edib.
Qeyd edək ki, geniş tənqidlərə, monetar siyasətin istiqamətinin dəyişilməsi və uçot dərəcəsinin yüksəldilməsi istəklərinə baxmayaraq, Rəcəb Tayyib Ərdoğan faiz azalmalarını müdafiə edib və "iqtisadi müstəqillik müharibəsində" qalib gələcəyinə söz verib. Lirənin ucuzlaşması Türkiyənin ixracına müəyyən qədər müsbət təsir göstərir. Lakin bu, ölkədə istehsalı bahalaşdırır. Çünki Türkiyənin əsas istehsal sahələri önəmli ölçüdə idxaldan asılıdır. Lirə nə qədər ucuzlaşsa, idxal bahalaşır və xərclər artır. Bu da daxildə inflyasiya yaradır. Bu arada isə Türkiyədə milli valyutanın dollarla müqayisədə kəskin dəyər itirməsi qonşu ölkələrdən turistlərin və ucuz mal dalınca gedənlərin bu ölkəyə axın etməsinə səbəb olub. Məsələn, Türkiyə mediası yazır ki, bu günlərdə Van şəhəri iranlı turistlərlə dolub-daşır. Onlar lirənin ucuzlaşmasını fürsət bilərək gen-bol əylənirlər, ucuz qiymətə yerli malları alıb daşıyırlar. Bildirilir ki, bu günlərdə Van otelləri tamamilə iranlı turistlər tərəfindən tutulub. Van Otelçilər və Turizmçilər Dərnəyinin idarə heyətinin rəhbəri Yunus Yüksel deyib ki, iranlı turistlər 10 dollara oteldə qala, cəmi 2 dollara isə yemək yeyə bilirlər. Bundan əvvəl də iranlı turistlər Yeni İl bayramı günlərində əylənmək üçün Vana axın edərdilər, amma bu il onların axını bayramdan daha əvvəl başlayıb. Üstəlik, otellər Yeni İl bayramı günləri üçün tamamilə tutulub, bir dənə də boş yer qalmayıb. Yunus Yüksel deyib ki, iranlı turistlərin axını ilə Vanda ciddi canlanma yaranıb, yerli ticarətçilər bundan məmnundur və daha çox alver edə bilirlər. Yükselin sözlərinə görə, daha əvvəl 4500 İran tüməni 1 lirəyə bərabər idi, indi isə 1 lirə 2200 tümənə yaxındır. Bu da iranlılar üçün Türkiyədə daha çox alış-veriş etmək, otellərdə daha ucuz qalmaq imkanı yaradır. Türkiyənin Bolqarıstanla sərhəd Ədirnə şəhərində də bu günlərdə canlanma hökm sürür. Çünki bolqarlar ucuz türk mallarını almaq, alış-veriş etmək üçün kütləvi şəkildə bu şəhərə axın edirlər. Ədirnə otelləri də Van otelləri kimi tamamilə dolub, şəhərə axın edən bolqarlar deyirlər ki, gətirdikləri 1000 avronu lirəyə dəyişdirməklə həm bir neçə gün gəzib-dolaşa, həm özləri və yaxınları üçün yeni il alış-verişi edə bilirlər. Xatırladaq ki, bundan əvvəl Türkiyə mediası azərbaycanlıların Naxçıvan üzərindən İğdıra axın etdiklərini, orada manat ifadəsində xeyli ucuzlaşan malları alıb daşıdıqlarını yazmışdı. Bunan başqa internet üzəindən də Azərbaycandan Türkiyəyə sifariş edilən məhsulların həcmində ciddi artım qeydə alınır. Amma onu da qeyd edək ki, son dönəmdə onlayn ticarət məhsullarının dəyəri yüksəlir. Yəni satışı həyata keçirən Türkiyədəki şirkətlər dolların kursuna uyğunlaşırlar. Dollar bahalaşdıqca ölkədaxili inflyasiya baş verir və bir sıra məhsulların qiymətləri də qalxır. Bununla belə, Türkiyə Azərbaycanın ixracında, idxalında ilk sıralarda dayanan ölkələrdəndir.
Tahir TAĞIYEV
