Əmək münasibətlərinin rəsmiləşdirilməsi, vətəndaşların əmək və sosial hüquqlarının qorunması sahəsində mövcud problemlərin həlli dünyanın bütün ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycan üçün də çox əhəmiyyətlidir.
Məsələ ondadır ki, qeyri-formal məşğulluq əmək bazarının tənzimlənməsinə, vergi, sosial sığorta və digər məcburi ödənişlərin həyata keçirilməsinə, işçilərin gələcək sosial təminat hüquqlarına malik olmasına ciddi maneə yaradır. Son illər Azərbaycanda qeyri-formal əmək münasibətlərinin aradan qaldırılması istiqamətində bir sıra addımlar atılır. Qanunvericilik təkmilləşdirilir, Virgilər Nazirliyi nəzarət tədbirlərini gücləndirir. Ölkədə işəgötürən-işçi münasibətlərinin rəsmiləşdirilməsi, əməyin ödənişinin təşkilinə nəzarət əvvəlki illərə baxanda xeyli yaxşılaşıb. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, ölkədə əməyin tam leqallaşdırılmasına hələ də nail olmaq mümkün olmayıb. Bəzi məlumatlara görə, Azərbaycanda 1 milyon nəfərdən çox qeyri-formal məşğul insan var. Bu o deməkdir ki, bu qədər insan sığortaya cəlb olunmur və gələcəkdə pensiya ala bilməyəcək. Ona görə də bu sahədə maarifləndirməni gücləndirmək, əməyin leqallaşdırılmasının vacibliyini qeyd etmək lazımdır. Bütün mümkün vasitələri işə salıb sözügedən sahədə dönüş yaratmaq gərəkdir.
Bütün bunlarla yanaşı, ölkədə əməyin tam leqallaşmasına niyə nail olmaq mümkün olmur? Buna ən böyük maneə nədir, sahibkarlar istəmir, yoxsa başqa nəsə var?
Əli Əlirzayev: “İşçilərin seçim imkanı məhdud olduğuna görə bu məsələnin üzərinə çox gedə bilmirlər”
Məsələyə münasibət bildirən iqtisadçı-alim Əli Əlirzayevin sözlərinə görə, bunun müxtəlif səbəbləri var: “Sahibkarlar gəlirlərini gizlədirlər. Bu minvalla, Sığorta Fonduna, Vergilər Nazirliyinə ödənişlər etmək istəmirlər. Gəlirlərini gizlətdikləri üçün bütün bunlar uçota alınmır. Uçota alınmayan gəlirin də vergisi olmur. Ona görə də sahibkarlar iş yerlərində orta aylıq əməkhaqqını aşağı salırlar, minimum əməkhaqqı verirlər. İşin xarakterini dəyişib istehsal olunan məhsulun maya dəyərini aşağı salırlar. Bu minvalla, gəlirləri gizlədirlər. Deməyim odur ki, ölkədə əməyin tam leqallaşdırılmasında daha çox sahibkarlar maraqlı deyil. Bu minvalla, onlar daha çox gəlir əldə etməyə çalışırlar. İşçilərin seçim imkanı məhdud olduğuna görə bu məsələnin üzərinə çox gedə bilmirlər. İş yerlərinin az olması və kənar mühit buna mənfi təsir edir. İş yerini itirməməkdən ötrü öz hüquqlarını tələb etməkdən çəkinirlər. Nəticədə ölkədə qeyri-formal məşğulluğun miqyası elə də kiçilmir. Bu məsələnin birdəfəlik həlli asan deyil. Bunun üçün ilk növbədə sahibkarlar öz öhdəliklərini dərk etməlidirlər. Sözügedən problemin aradan qaldırılması üçün kompleks tədbirlər görülməlidir. O cümlədən, maarifləndirmə işləri aparılmalıdır”.
Vidadi ORDAHALLI
