İstixana (parnik) torpaqdan əkin üçün bütün ili istifdə etməyə imkan verən texnologiyadır. Son dövrlər istixana komplekslərinin yaradılmasına maraq artıb. Belə komplekslər Bakıətrafı kənd və qəsəbələrdə daha çoxdur. Xüsusən də Sabunçu, Xəzər və Suraxanı rayonlarında daha çox istixana təsərrüfatı fəaliyyət göstərir.
İstixana təsərrüfatlarının normal fəaliyyətlərini təmin etmək üçün onlar mütləq içməli su, kanalizasiya xidmətləri, suvarma suyu, istilik və elektrik enerjisi ilə təmin edilməlidir. Müasir standartlara cavab verən, Hollandiya, İspaniya, Türkiyə və digər aparıcı ölkələrdən gətirilmiş hazır modullar əsasında qurulmuş istixanaların istilik təchizatı qaz vasitəsilə təmin olunur, elektrik enerjisi, suvarma suyu ilə təchizatında problem yaşanmır. Havalandırma, isitmə, işıqlandırma sistemləri mexaniki deyil, avtomatik olaraq həyata keçirilir. Ancaq Bakıətrafı kənd və qəsəbələrdə fəaliyyət göstərən istixanaların əksəriyyəti hazır modullardan deyil, kustar vasitələrlə, dəmir boruların və armaturların qaynaq edilməsi yolu ilə qurulur. Örtük məqsədilə istifadə edilən materialların çoxu ucuzdur.
Sözügedən istixana təsərrüfatlarında əsasən qadınlar işləyirlər. Belə ki, orada çalışan işçilərin 90 faizindən çoxu qadınlardır. Onların da əksəriyyəti son illər Bakıya köçən və kasıblıqdan əziyyət çəkən şəxslərdir ki, məcburiyyətdən parniklərdə işləyirlər. Burada başlıca problemlərdən biri ondan ibarətdir ki, istixana təsərrüfatlarında çalışan qadınlar, faktiki olaraq, istismar edilirlər. Əmək qanunvericiliyinə görə, 8 saat iş rejimi olduğu halda, sözügedən istixanalarda qadınlar suyun, istinin altında 10-11 saat işlədilir. Orada çalışan qadınların dediyinə görə, isti havalarda işləmək daha dözülməz olur. Məlumdur ki, istixana təsərrüfatlarında müxtəlif kimyəvi preparatlardan istifadə edilir. Ancaq istehsal xərcləri artmasın deyə, işçilərə qoruyucu maskalar və digər bu kimi vasitələr verilmir. Ən yaxşı halda keyfiyyəti aşağı olan qoruyucu vasitələrlə təmin edilirlər. Bu da onların səhhətində ciddi problemlərin yaranmasına yol açır. Gündə hər işçiyə 10-12 manat verməklə, bir növ, orada çalışan qadınlar qul kimi istismar edilir. Ehtiyac üzündən bir çoxu bu ağır şərtlər altında işləməli olur. Bir sözlə, Bakıətrafı istixanaların əksəriyyətində iş şəraiti çox ağırdır və əmək qanunvericiliyi ilə bağlı tələblərə məhəl qoyulmur.
Sahib Məmmədov: “... onlar iş yerlərini itirəcəklər”
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini “Bakı-Xəbər”lə bölüşən Vətəndaşların Əmək Hüquqlarını Müdafiə Liqası İcraiyyə Komitəsinin sədri Sahib Məmmədovun sözlərinə görə, istixanalarda neçə ildir sözügedən problemlər mövcuddur: “Orada işçilərlə heç bir əmək müqaviləsi bağlanmır. Əmək münasibətləri rəsmiləşdirilmədiyinə görə belə hallar yaşanır. Bu zaman nə normal iş rejimi tətbiq olunur, nə də müvafiq tariflə məvacib verilir. Gündəlik işlədib ona uyğun olaraq minimum səviyyədə pul verirlər. Oradakı ağır əmək şəraitinin sağlamlıq üçün hansı fəsadlar yaratması isə bir ayrı mövzunun söhbətidir. Çünki istixanalar qapalı olduğundan, orada müxtəlif dərmanlardan istifadə edilir və bu da müəyyən xəstəliklərə şərait yaradır. Əmək münasibətləri rəsmiləşdirilmədiyinə görə peşə xəstəliyinə görə qeydiyyatdan keçə bilmirlər, icbari dövlət sığortasına cəlb olunmurlar və s. Bununla bağlı problemləri uzun illərdir deyirik. Ancaq bunu aradan qaldırmağa yönəlik tədbirlər çox aşağıdır. Bu ildən Vergilər Nazirliyi qeyri-formal əmək bazarının ləğv edilməsi istiqamətində səy göstərir. Ancaq digər dövlət orqanlarının bu yöndə hər hansı ciddi fəaliyyətini görmürəm. Hazırda Dövlət Əmək Müfəttişliyinə bu sahədə yoxlama aparmasına moratorium qoyulub. Baxmayaraq ki, səlahiyyəti olanda belə, elə bir effektiv işləri yox idi. Ancaq xüsusi şikayət olsa, o zaman bu işi araşdıra bilərlər”.
S.Məmmədovun fikrincə, istixanalarda çalışan qadınlar ağır iş şəraiti ilə bağlı şikayət etməkdən çəkinirlər: “Çünki onların bununla bağlı şikayət etməsi, yaxud bu məsələnin qabardılması onların ziyanına olacaq. Çünki bunun müqabilində onlar iş yerlərini itirəcəklər. Bir növ, bu məsələni ictimailəşdirənlər onların çörəyinə bais olacaqlar. Bax, bu kimi səbəblər üzündən sözügedən problemlər öz həllini tapmır”.
Vidadi ORDAHALLI
