Əsrlər boyu xalqımız böyük tarixi yol keçibdir. Tariximizin hər səhifəsi bizim üçün əzizdir. Şübhəsiz ki, tariximizin parlaq səhifələri də, qaranlıq səhifələri də var, faciəli səhifələri də var... Heydər Əliyev
Çoxəsirlik dövlətçilik ənənəsi olan Azərbaycan Respublikasının ədliyyə sisteminin xalqımızın müstəqillik uğrunda mübarizəsini, onun şanlı keçmişini əks etdirən zəngin tarixi vardır.
Şərqin ilk demokratik dövləti olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətində ədliyyə fəaliyyətinə xüsusi əhəmiyyət verilərək, Ədliyyə Nazirliyi dövlətimizin yarandığı gün - 1918-ci il may ayının 28-də təsis edilmiş, Ədliyyə orqanları və məhkəmələrin fəaliyyətilə bağlı bir sıra qərarlar qəbul edilmişdir. 1918-ci il noyabr ayının 14-də isə Azərbaycan Məhkəmə Palatasının, noyabrın 22-də Ədliyyə Nazirliyinin Əsasnaməsi təsdiq edilmişdir. Ədalət məhkəmələrinin həyata keçirilməsinin əhəmiyyəti nəzərə alınaraq cəzaçəkmə yerlərində aparılan işlər hökumətin 1919-cu il 11 avqust tarixi qərarı ilə əvvəllər Daxili İşlər Nazirliyinin tərkibində olan həbsxanalar Ədliyyə Naziliyinin təşəbbüsü ilə istintaq hissəsinin qurulması və gücləndirilməsi haqqında “Məhkəmə idarəsi sahəsində vəzifələrə namizədlər haqqında, “Azərbaycan andlı iclaslar Məhkəməsinin təsis edilməsi haqqında” ADP-in yaranmasından il yarım keçməsi münasibətilə ümumi amnistiya haqqında və digər qanunlar parlamentin müzakirəsinə çıxarılmışdır. Lakin ulu öndər Heydər Əliyevin də qeyd etdiyi kimi, “tariximizin faciəli səhifələri də var”. Bu fikri deyərkən isə ulu öndər 1920-ci ilin aprel ayına Sovet Rusiyasının XI Ordusunun Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini işğal etdiyi bu illəri nəzərdə tutub. Təbii ki, bu faciə bizim Nazirliyin tarixindən də yan keçməmişdir. İnqilab Komitəsinin 13 may 1920-ci il tarixli qərarı ilə Ədliyyə Nazirliyi ləğv edilmiş Xalq Ədliyyə Komissarlığı yaradılmışdır. Bu azmış kimi, 1930-cu ildə bu komissarlıq da ləğv edilərək onun funksiyaları prokurorluq Ali Məhkəmə Mərkəzi icraiyyə komitəsinə və digər orqanlara verilmişdir. Nəhayət, 1933-cü il yenidən Məhkəmələrin, prokurorluğun, istintaqın birləşdirilməsi vahid məhkəmə siyasətinin həyata keçirilməsi, bütün hakimiyyət orqanlarının, təsərrüfat müəssisələrinin,ictimai bölüklərin və fiziki şəxslərin hərəkətlərinin qanunvericiliyini müşahidə etmək məqsədilə Xalq Ədliyyə Komissarlığı yenidən təsis edilmişdir. 1937-ci il ildə Xalq Ədliyyə Komissarlığının yeni əsasnaməsi təsdiq edilmiş,onun fəaliyyətləri xeyli məhdudlaşdırılmış, əsas fəaliyyət sahəsi məhkəmə və notariat orqanlarının işini təşkil və onlara rəhbərlik etməkdən ibarət olmuşdur. 1989-cu il illərdə Ədliyyə Komissarlığı yenidən ləğv edilmişdir. Onun malik olduğu bütün funksiyalar ayrı-ayrı dövlət orqanlarına verilmişdir.
Ədliyyə Nazirliyinin yaranma tarixinin ən sabit struktura malik uğurlu səhifəsi Azərbaycan Respublikasının banisi Ulu Öndərimiz Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Azərbaycana rəhbərlik etdiyi dövrə təsadüf edir.Azərbaycan SSR Ali Sovetinin qərarı ilə 27 oktyabr 1970-ci ildə Ədliyyə Nazirliyi təsis olunaraq, bütün funksiyaları ona qaytarıldı.
Azərbaycan Ədliyyə tarixinin ən şərəfli səhifəsi isə ölkəmiz dövlət müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra başlayır. Ulu Öndərimiz H.Əliyev, böyük pərəstiş edilən siyasi xadim, lider olaraq məhz 1993-cü ildə hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra ədliyyə sisteminin inkişafını təmin edən ardıcıl və məqsədyönlü islahatlar həyata keçirilmiş, nazirliyin səlahiyyətləri genişlənmiş cəmiyyətdə rolu artmışdır.
Ulu Öndərin ədliyyə sahəsinə göstərdiyi böyük qayğının təzahürü olaraq məhz 11 noyabr 2000-ci il tarixdə imzaladığı sərəncamla Ədliyyə Nazirliyinin ilk əsasnaməsinin təsdiq edildiyi gün 22 noyabr Azərbaycan Respublikası ədliyyə işçilərinin peşə bayramı günü kimi təsis edilmişdir.
Ədliyyə Nazirliyinin çiçəklənmə dövrü məhz Ulu Öndər Heydər Əliyevin bizə yadigar qoyduğu Azərbaycan Respublikası ikinci dəfə müstəqilliyini qazandığı dövrləri əhatə edir. Onun davamçısı, ölkə Prezidenti İlham Əliyev 2006-cı ildə dövlətimizin banisinin varisliyinə sadiq olaraq yeni islahatlara başladı. Onun təşəbbüsü ilə Ədliyyə orqanlarının fəaliyyəti ilə bağlı bir sıra mühüm sənədlər qəbul edilmiş, strukturu təkmilləşdirilmişdir. Müstəqillik dövründə ilk dəfə dövlət başçısının 18 aprel 2006-cı il tarixli Fərmanı ilə Ədliyyə Nazirliyi barədə əsasnamə təsdiqlənərək, ona hüquq-mühafizə orqanı statusu verilmiş, habelə Ədliyyə orqanlarında qulluq keçmə haqqında Azərbaycan Respublikasının 26 may 2006-ci il tarixli Qanunu qəbul olunmuş, və ölkə prezidenti tərəfindən Ədliyyə orqanlarının inkişafı haqqında “17 avqust 2006-cı il tarixli fərmanı ilə təsdiqlənmişdir.Dövlət başçısının 6 fevral 2009-cu il tarixli sərəncamı ilə, Azərbaycan Ədliyyəsinin inkişafına dair 2009-2013-cü illər üçün Dövlət Proqramı” təsdiq edilərək həyata keçirilmişdir. İndi Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi qanunvericiliklə müəyyən edilmiş fəaliyyət istiqamətlərinə uyğun olaraq, ədliyyə sahəsində dövlət siyasətini və tənzimlənməsini həyata keçirən hüquq-mühafizə orqanı statusu olan mərkəzi icra hakimiyyəti orqanıdır.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranma tarixi ilə vəhdət təşkil edən Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin 100 illik bir tarix keçdiyini nəzərə alaraq onun zəngin və keşməkeşli tarixini öyrənmək, bu orqanın ədalət məhkəməsinin həyata keçirilməsinə, insanların hüquq və qanun mənafelərinin qorunması sahəsində müsbət fəaliyyətini indiki və gələcək nəsillərə çatdırmaq məqsədilə 16 avqust 2001-ci ildə tarixdə imzalanmış sənədə əsasən Fikrət Məmmədovun rəhbərliyi ilə təşkil edilmiş xüsusi Komissiya tərəfindən qısa müddətdə tarixi araşdırmalar aparılaraq müxtəlif sənədlər və digər əşyalardan zəngin muzey yaradılmışdır.
Cənab nazir Fikrət Məmmədovun nazir olduğu dövrdə Azərbaycanda keçirilən məhkəmə islahatları bir neçə il ərzində demokratik prinsiplər əsasında yenidən qurularaq müsbət nəticəsini vermişdir.
Son 3 ildə 20-yədək yeni regional məhkəmələr yaradılıb.
İş yükünün azaldılması məqsədilə hakimlərin ştat sayı 2 dəfə artırılıb.Bakının rayon məhkəmə hakimlərinin sayı 45-dən 94-ə,apelyasiya məhkəmələr hakimlərinin sayı 63-dən 135-ə çatdırılıb.
Bu il Azərbaycanda 7 regional inzibati-iqtisadi məhkəmə yaradılıb.
İnzibati hüquq sahəsində beynəlxalq təcrübə öyrənilib. İnzibati Məhkəmələr üçün Dünya Bankının maliyyə dəstəyi ilə yeni müasir binalar inşa olunmaqdadır. Hər zaman Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən inzibati məhkəmələrin ilkin təcrübəsi və ortaya çıxan problemlər diqqət mərkəzində saxlanılır.Vahid və düzgün məhkəmə təcrübəsinin formalaşdırılması üçün müvafiq təhlil və müzakirələr keçirilir.
Bu gün keçmiş və gələcəyin vəhdət təşkil etdiyi Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin 100 illik yubileyi ərəfəsində işçilərinin öhdəsinə daha da ədalətli qərarlar verilməsi kimi əməllə yadda qalacaq dərəcədə ulu öndər Heydər Əliyevin “Ədalətsizliklə ədaləti bərpa etmək olmaz” kimi sitat gətirdiyi bir misalın təzahürü olmalıdır.Və Ədliyyənin ədaləti qoruyan adıyla tariximizə qızıl hərflərlə həkk olunmalıdır və layiqdir. Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi ədalətin, dövlətimizin keşiyində ədalətli qərarlarıyla canlı sipər kimi dayanmışdır və 100 illik bir tarixi keçmişə, təcrübəyə, dövlətimizin qayğısına söykənərək daim püxtələşməkdədir. Bunun nəticəsidir ki, 100 illik Müstəqillik tariximizlə birgə “Azərbaycan Ədliyyəsinin-100 illiyi” medalı təsis olunub. Bu qərar 24 aprel 2018-ci il tarixində Milli Məclisin Ədliyyə sisteminə həsr olunan iclasında qəbul olunub. Azərbaycan Milli Məclisinin qərarı Azərbaycan xalqının keçmişinə hörməti və gələcəyinə inamdır. Nə qədər ki, dünya var, Azərbaycan xalqı var, Azərbaycan Müstəqil dövləti var, Azərbaycan Ədliyyəsi yaşayacaq və xalqına, dövlətinə ədalətlə xidmət göstərəcəkdir.
İlham Məmmədov Bakı 5 saylı notariot kontoru.
