Qiymət Məhərrəmli: “Bizim cəmiyyətdə ad maarifçiliyinin aparılmasına böyük ehtiyac var” Şəlalə Murtuzlu: “Hesab edirəm ki, qeyri-hökumət təşkilatları, etnoqraflar, alimlər, yazıçılar, KİV nümayəndələri ad maarifçiliyinin həyata keçirilməsinə dəstək olmalıdırlar”
Ad insanın bəzəyi olmasa da, insan adın bəzəyi olmalıdır. Ancaq elə adlar var ki, insan nə qədər çalışsa da, o ada bəzək ola bilmir. Söhbət mənşəyi məlum olmayan, heç bir məna ifadə etməyən, bəzi valideynlərin “ad yaradıcılığı”nın məhsulu olan adlardan gedir. Bizim cəmiyyət uzun illərdir yeni doğulan körpələrə qoyulan adlarla bağlı müəyyən problemlər yaşayır.
Gizlin deyil ki, kifayət qədər məzmunlu, ifadəli şəxs adları mövcud olsa da, bəzi hallarda valideynin övlada qeyri-ciddi, qeyri-məntiqi adlar qoymasının şahidi oluruq. Elə valideynlər tapılır ki, uşağına doğum haqqında şəhadətnamə almaq üçün qeydiyyat idarəsinə gedir və orada əcaib-qəraib adlar təklif edir. Sözsüz ki, o adlar rəsmiləşdirilmir. Bu adlar rəsmiləşdirilməsə də, növbəti dəfə başqa bir valideyn eyni adları uşaqlarına qoymaq istəyir. Bu da onu göstərir ki, ölkəmizdə hələ də ad maarifçiliyi geniş vüsət almayıb. Sözün həqiqi mənasında, bu gün cəmiyyətdə ad maarifçiliyi ilə bağlı işlər görülməlidir ki, bəlkə bəzi valideynlər birdəfəlik əcayib-qəraib adların yaxasını buraxsınlar.
Ad maarifçiliyinin zəif olması məsələsini gündəmə gətirməyimiz təsadüfi deyil. Bunun səbəbi var.
Bu günlərdə yayılan məlumata görə, Nazirlər Kabineti yanında Terminologiya Komissiyası son dövrlərdə uşaqlara Mio, Cani, Aftəndə, Pişərəndə, Keykül, Qirəndə kimi heç bir mənası olmayan, gülüş doğuran adların qoyulması ilə bağlı edilən müraciətlərə mənfi cavab verib.
Nazirlər Kabineti yanında Terminologiya Komissiyasının sədr müavini Sayalı Sadıqovanın sözlərinə görə, bu sahədə xeyli maarifləndirici iş görülməsinə baxmayaraq, bəzi valideynlər yenə də uşaqlarına bu cür adlar vermək istəyirlər. Onun bildirdiyinə görə, Ədliyyə Nazirliyinin qeydiyyat şöbələrində uşaqlara Şeyla, Jiyan, Asenat adlarının qoyulması ilə bağlı müraciətlərə mənfi cavab verilsə də, komissiya bu adların tarixi köklərini araşdırdıqdan sonra onların verilməsinə icazə verib: “Bizə iki qıza Şeyla, Asenat, 1 oğlan uşağına isə Jiyan adının qoyulması üçün müraciət edildi. Bu adların tarixi kökünü axtardıq və məlum oldu ki, həmin adlar türk mənşəlidir və yazılı tarixi abidələrdə var. Buna görə də bu adların qoyulmasına icazə verildi”.
S.Sadıqova bildirib ki, son dövrlərdə uşaqlara müəyyən adların qoyulması üçün imtina cavabının verildiyi hallar da çox olub. Onun sözlərinə görə, son dövrlərdə Cani, Aftəndə, Pişərəndə, Keykül, Qirəndə kimi adların qoyulmasına icazə verilməyib: "Bu adları qoymaq istəyənlər onların qədim dini adlar olduğunu əsas gətirirdilər. Bu adları Bakı və Bakıətrafı ərazilərdə yaşayanlar qız uşaqlarına qoymaq istəyiblər. Bundan başqa, komissiyaya müraciət edən Sevda adlı 18 yaşlı bir qız adını bəyənmədiyini bildirərək onu "Sevana" ilə əvəzləmək istədiyini açıqlayıb. Ona "Sevana" adının erməni adı olduğunu açıqlayandan sonra özü geri çəkildi. Bu yaxınlarda bir nəfər uşağına "Mio" adı qoymaq istəyirdi. Deyir ki, bu ad Amerika müğənnisinin adıdır. Ancaq bu ad bizdə necə səslənə bilər?! Ona görə də imtina cavabı verdik”.
Komissiyaya hər ay 50-60 müraciətin daxil olduğunu açıqlayan S.Sadıqova bildirib ki, uşaqlarına gülüş doğuran, heç bir məna kəsb etməyən ad qoymaq istəyənlər bəzən bunun üçün sona qədər mübarizə aparacaqlarını da deyirlər: “Amma onlar da məhkəmə və komissiya tərəfindən "yox" cavabını aldıqdan sonra geri çəkilirlər. Məsələn, uşağına "Keykül" adını qoymaq istəyən qadına başa salınsa da, 3 dəfə buna görə bizə müraciət edib və bu adı qoymaqda israrlı olduğunu söyləyib”.
Komissiyanın sədr müavini onu da qeyd edib ki, təhsilli, ziyalı insanlar uşaqlarına ad qoymamışdan əvvəl çox düşünür, onun mənasına, yazılışının qısalığına baxırlar: “Ancaq müəyyən insanlar var ki, bunu düşünmürlər. Necə ad gəldi, qoymaq istəyirlər. Bizə deyirlər ki, mən bu adı yuxumda gördüm, yaxud qonşum mənə bu adı məsləhət bildi. Ancaq maarifləndirmə işlərinin nəticəsi də özünü göstərir. Artıq insanlar uşaqlarına “Ansambl” kimi adlar qoymurlar".
S.Sadıqova qeyd edib ki, hər 100 nəfərdən təxminən 60 nəfəri öz uşağına normal, gözəl ad qoyur, təxminən 20 nəfər yeni ad seçir, 20 nəfər isə mənası olmayan ad qoymaq istəyir .
S.Sadıqova bildirib ki, bəzi şəxslər uşaqlarına yaxşı səslənməyən nənə-baba adlarının da qoyulması üçün müraciət edirlər: "Fırtına, Fəryad kimi nənə-baba adlarının qoyulmasının qarşısını almırıq. Amma biz belə adların qoyulması üçün müraciət edənlərə başa saldıqdan sonra onlar özləri bu adların qoyulmasından imtina edirlər”.
Cəmiyyətimizdə ad mədəniyyəti formalaşsa da, hələ də bu mədəniyyətin tələblərinə cavab verməyən adların meydanda olması yaxşı hal deyil. Bu gün Azərbaycanda, sözün həqiqi mənasında, ad maarifçiliyinin aparılmasına ciddi ehtiyac var. Çünki maarifçilik işinin həyata keçirilməsi valideynləri qondarma adlara aludəçilikdən qopara bilər.
Filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, şairə-publisist Qiymət Məhərrəmli bizimlə söhbətində bildirdi ki, insanlar bəzən dəbə uyub uşaqlarına gülməli, mənşəyi bilinməyən, heç bir məna ifadə etməyən adlar qoyurlar. O qeyd etdi ki, bu gün cəmiyyətimizin ad maarifçiliyinə böyük ehtiyacı var. “İllərdir Nazirlər Kabineti yanında Terminologiya Komissiyası uşaqlara mənşəyi bilinməyən, gülüş doğuran adların verilməməsini təbliğ edir, belə adların qadağan olunduğunu deyir, lakin bəzi valideynlər bunu nəzərə almaq istəmirlər. Mənşəyi bilinməyən ad nə uşağa başucalığı gətirir, nə də onun valideyninə. Ümumiyyətlə, bizim cəmiyyətdə ad maarifçiliyinin aparılmasına böyük ehtiyac var. Bu maarifçilik işini alimlər, sosioloqlar, mədəniyyət xadimləri aparmalıdırlar. Hətta bura psixoloqun da müdaxiləsi tələb olunur. Bu qədər gözəl, mənalı adlar bir tərəfdə qalır, valideynlər qeydiyyat idarəsinə gedib uşaqlarının adlarını öz ürəkləri istəyən kimi yazdırmaq istəyirlər. Gülüş doğuran ad uşağın gələcəkdə mənəvi əzabla üzləşməsinə səbəb olur. Vaxtilə valideyn fərqinə varmadan uşağına mənşəyi bilinməyən ad qoyub, o uşaqlar böyüyəndən sonra o adlardan imtina ediblər. Ad xalqın simasıdır. Adlara öz ailəmizin gözü ilə yox, cəmiyyətin gözü ilə baxmaq lazımdır. Bu gün bəzi valideynlər mənşəyi bilinməyən adlarla qeydiyyat idarələrinə müraciət edirlər. Təbii, o adlar nəzərə alınmır. Bu gün gənc ailələr, valideynlər ad məsələsində düzgün seçim etsinlər ki, nə özləri problemlə üzləşsinlər, nə də övladlarını gələcəkdə suallar qarşısında qoysunlar. Bu mənada ki, bu qədər gözəl ad dura-dura niyə valideynim mənə “Keykül” adını qoyub?”- deyə Q.Məhərrəmli bildirdi.
Alimin sözlərinə görə, ölkədə ad maarifçiliyi işinə yazıçılar, şairlər, film müəllifləri də töhfə verməlidirlər. O bildirdi ki, vaxtilə yazıçılar, şairlər, dramaturqlar, kinodramaturqlar çox gözəl adlar yaradıb o adları öz qəhrəmanlarının timsalında cəmiyyətə təqdim edirdilər. Bu gün isə yazıçı və şairlər də, kinodramaturqlar da ad yaradıcılığına əhəmiyyət vermir, hətta bəzi yazarların əsərlərində də qondarma adlara rast gəlinir: “Ad yaradıcılığına hər bir fikir adamı, yazıçı, şair, dramaturq töhfə verməlidir. Bu gün seriallarda, filmlərdə, kitablarda elə qondarma adlara rast gəlinir ki, adam təəccüblənir. Əslində isə onlar ad maarifçiliyinin, ad yaradıcılığının içində olmalıdırlar. Bu gün valideynlər baxdıqları yerli və xarici seriallardan təsirlənərək də uşaqlarına ad vermək istəyirlər. Heç o adların mənasına belə varmadan uşaqlarına o adları qoyurlar. Buna da yol vermək olmaz. Adlar kifayət qədər milli olmalıdır ki, bizim ad mədəniyyətimizi tam olaraq ifadə edə bilsin”.
Etnoqraf Şəlalə Murtuzlu da hesab edir ki, Azərbaycan cəmiyyətində ad maarifçiliyinin aparılmasına ehtiyac var. Onun sözlərinə görə, ümumiyyətlə, indiyə qədər qeydiyyat idarəsinə, oradan da Nazirlər Kabineti yanında Terminologiya Komissiyasına təqdim edilən mənşəyi bilinməyən, gülüş doğuran adların siyahısı tam olaraq qeydiyyat idarələrində olsun. “Hansı adların qoyulmasını ki, müvafiq qurumlar qadağan edir, o adların siyahısı çıxarılaraq bütün qeydiyyat idarələrinə təqdim edilsin. Valideynlərə qadağan olunmuş adlarla bağlı məlumatlar verilsin. Bu halda onları övladlarına bu cür xoşagəlməz adlar qoymaqdan çəkindirmək olar. Həqiqətən də bəzi valideynlər uşaqlarına qondarma adlar vermək istəyir. O adlar ki, nə mənası, nə də bir gözəlliyi var. Hətta elələri tapılır ki, təqdim etdiyi ad rəsmləşməyəndə məhkəməyə müraciət edir. Ancaq cəmiyyətdə adlarla bağlı geniş maarifləndirmə işləri həyata keçirilərsə bu halın qarşısı müəyyən qədər alınar. Ad məişət hadisəsi, etnoqrafik hadisə olduğu qədər də cəmiyyətə, xalqa, dövlətə aidiyyatı olan bir məsələdir. Bunu hər bir valideyn nəzərə almalıdır. Uşaqlarınıza travma qazandırmayın əziz valideynlər, uşaqlarınıza onların gələcəyinə işıq saçan adlar qoyun. Hesab edirəm ki, qeyri-hökumət təşkilatları, etnoqraflar, alimlər, yazıçılar, KİV nümayəndələri ad maarifçiliyinin həyata keçirilməsinə dəstək olmalıdır. Cəmiyyətdə ad maarifçiliyi işinə başlamaq lazımdır, çünki mətbuatda yer alan faktlar bizdən bunu tələb edir”-deyə Ş.Murtuzlu bildirdi.
İradə SARIYEVA
