Türkan Məmmədli: “Aparıcıların canlı efirə qoşulan dinləyicilərə qarşı qeyri-etik davranması, onları aşağılaması, lağa qoyması olduqca mənfi haldır” Qiymət Məhərrəmli: “... monitorinqlər aparılmalıdır”
Azərbaycanda fəaliyyət göstərən radioların bir çoxu dinləyicilərin maraqlarını o qədər də təmin etmir. Son zamanlar radioların fəaliyyəti barədə dinləyici şikayətləri ilə daha çox rastlaşırıq.
Milli Televiziya və Radio Şurası (MTRŞ) radiolarla bağlı apardığı monitorinqlər zamanı dinləyiciləri qayğılandıran bir sıra faktlar aşkarlayıb.
Qeyd edək ki, dəfələrlə bəzi FM-lərə qulaq asarkən proqramlara canlı qoşulan dinləyicilərə qarşı aparıcıların aşağılayıcı davranışlarının da şahidi olmuşuq. Bəzi aparıcılar sanki efirdə olduqlarını unudaraq, onlara zəng vuran dinləyicilərin fikirlərinə lağla yanaşır, onların ləhcələrində, səs tonlarında danışırlar. Dinləyiciyə qarşı efir qaydalarına zidd qeyri-etik davranış həqiqətən də müsbət qarşılana bilməz.
Milli Televiziya və Radio Şurasının (MTRŞ) Monitorinq şöbəsinin müdiri Təvəkkül Dadaşov yerli radiolarda aparılan monitorinqin nəticələri barədə mətbuata açıqlamasında bir sıra neqativ halların üzə çıxarıldığını qeyd edib: “Özəl radiokanalların proqram yayımında əsasən əyləncəli verilişlərə, musiqiyə və hər saatın tamamında xəbərlər buraxılışına yer verilir. Bəzi radioların efirində 1-2 veriliş olur, efirin böyük bir hissəsini, bəzən 80%-dən çoxunu, sadəcə, musiqi axını təşkil edir. Yerli radioların musiqi səbətində də müəyyən çatışmazlıqlar hiss olunur. Belə ki, bəzi radiolar, demək olar ki, yerli musiqilərə ya heç yer vermir, ya da çox az yer verirlər".
Şöbə müdiri, həmçinin, qeyd edib ki, monitorinqlər zamanı radioların efirində "Televiziya və radio yayımı haqqında" və "Reklam haqqında" qanunların reklam və sponsorluqla bağlı tələblərinin pozulması halları da aşkarlanıb: “Monitorinqlər zamanı radioların efirində milli-mənəvi dəyərlərə zidd mövzuların müzakirəyə çıxarılması ilə bağlı da bir sıra faktlar müşahidə edilib. Xüsusilə "Media FM"in efirində "Manpası" verilişində bu cür hallara tez-tez rast gəlinir. Bundan başqa, monitorinqlərdə bir sıra aparıcıların efir mədəniyyətinə, mənəvi dəyərlərə zidd açıq və sətiraltı ifadələrdən istifadə etməsi, verilişlərdə milli-mənəvi dəyərlərə zidd mövzularda müzakirələr təşkil olunması, verilişə zəng edən dinləyicilərin ələ salınması kimi hallar da aşkar edilib. Bütün qeyd olunan məsələlərlə bağlı konkret faktların əksini tapdığı geniş arayış hazırlanaraq şura rəhbərliyinə təqdim edilib. Radiomonitorinqlərin, televiziya monitorinqləri kimi, davamlılığının təmin edilməsi nəzərdə tutulur”.
Radiolarda aşkara çıxarılan neqativ halların aradan qaldırılmalı olduğunu deyən dilçi-alim Türkan Məmmədlinin sözlərinə görə, bəzi radiolar dinləyici maraqlarını nəzərə almırlar. O hesab edir ki, bu, bəzi FM-lərdə peşəkar jurnalist və aparıcıların azlığından irəli gəlir: “Radio dinləyiciləri istəyirlər ki, efirdə maraqlı, məzmunlu proqramlar olsun. Lakin bəzi FM-lər buna qətiyyən əhəmiyyət vermirlər. Demək olar ki, müəyyən FM-lərdə müxtəlif mövzular ətrafında suallar qoyulur və dinləyicilərdən bu suallara cavab, mövzulara münasibət göstərmələrini istəyirlər. Deyim ki, bu mövzuların əksəriyyəti də bayağı olur. Dinləyici zəng vurub efirə qoşulur və suala cavab verir, mövzuya münasibətini bildirir. Aparıcılar isə bir çox hallarda dinləyiciyə lağlağı ilə yanaşır, onun ləhcəsini yamsılayır, yaxud dinləyici danışdığı halda dinləyiciyə qulaq asmayıb həmkarı ilə söhbət edir. Bu hallar təəssüf ki, geniş yayılıb. Bunu hər bir radio dinləyicisi bilir. Aparıcıların canlı efirə qoşulan dinləyicilərə qarşı qeyri-etik davranması, onları aşağılaması, lağa qoyması olduqca mənfi hallardır, buna qarşı mübarizə aparılmalıdır. Hesab edirəm ki, Milli Teleradio Şurasının apardığı monitorinq nəticəsində üzə çıxarılan problemlərin həlli istiqamətində işlər görülməlidir. Bu məsələ yenə aktualdır ki, aparıcılara nitq və efir mədəniyyəti, dinləyici, müsahiblə danışmaq vərdişləri aşılanmalıdır. Bəzi FM aparıcılarının nitqi hədsiz dərəcədə pisdir. Onlar danışarkən bəzən küçə jarqonlarından da istifadə edirlər. Yəni bu sahədə ciddi problemlər var. Monitorinqlərdə bir sıra aparıcıların efir mədəniyyətinə, mənəvi dəyərlərə zidd açıq və sətiraltı ifadələrdən istifadə etməsi, verilişlərdə milli-mənəvi dəyərlərə zidd mövzularda müzakirələr təşkil olunması, verilişə zəng edən dinləyicilərin ələ salınması kimi halların aşkar edilməsi onu deməyə əsas verir ki, bu aparıcıların bir qismi təsadüfi adamlardır. Efirə peşəkarları cəlb etmək lazımdır ki, ortaya səviyyəli proqramlar çıxa bilsin”.
O, hesab edir ki, Milli Televiziya və Radio Şurasının həyata keçirdiyi monitorinq nəticəsində aşkarlanan neqativ faktlarla bağlı ölçü götürülməlidir. Azərbaycan dilinin gözəlliyinə xələl gətirən insanların efirlərdə aparıcı qismində iştirak etməsinə normal baxmayan müsahibimizin fikrincə, o cür aparıcılar efirdən uzaqlaşdırılmalıdır.
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Qiymət Məhərrəmli Milli Televiziya və Radio Şurasının FM-lərdə apardığı monitorinqin hər 6 aydan bir davam etdirilməsinə tərəfdardır. Q.Məhərrəmli hesab edir ki, radioların fəaliyyəti mütəmadi olaraq şuranın ekspertləri tərəfindən nəzarətdə saxlanmalıdır: “Şuranın həyata keçirdiyi monitorinqə müsbət yanaşıram. Bilirsiniz ki, bəzi efirlərdə baş verən problemlər, aparıcıların davranışları, səsləri, danışıq tərzləri, qoyulan mövzular dinləyiciləri, əsasən də dilçi və filoloqları ciddi narahat edir. Aparıcının canlı efirə qoşulub onunla ünsiyyətə girən, fikir bildirən dinləyiciləri ələ salması yolverilməzdir. Bu o aparıcının (ların) daxili mədəniyyətinin aşağı olması ilə əlaqədardır. Aparıcı efirə çıxanda bilməlidir ki, canlı yayımadadırsa, ona istənilən xarakterdə olan dinləyici zəng vura bilər. O bütün situasiyalara hazır olmalıdır. Bizim bəzi radio aparıcıları belə hallara hazır deyillər. Düşünürəm ki, efirdə baş verən neqativ halların qarşısının alınması istiqamətində FM-lərin rəhbərləri də aktiv olmalıdır. Anlayıram, radiolar rəqabət şəraitində fəaliyyət göstərir, hər biri dinləyici toplamaq uğrunda mübarizə aparırlar. Ancaq dinləyiciyə də normal münasibət olmalıdır. Keçmiş günlərdən birində təsadüfən özəl radiolardan birinə qulaq asmalı oldum. Aparıcı mözvu və mövzu ətrafında sual təqdim etdi, canlı yayıma yaşlı bir kişi qoşuldu və sualın cavabını dedi. Aparıcı isə onunla elə şəkildə danışdı ki, kişi əsəbiləşdi. Dəfələrlə canlı proqramlara qoşulan dinləyicilərin əsəbi şəkildə efirlə əlaqəni kəsdiyinin şahidi olmuşuq. Hesab edirəm ki, bəzi radiolar daim nəzarətdə saxlanmalıdır. Mənə belə gəlir ki, hər 6 aydan bir FM və FM aparıcılarının fəaliyyəti ilə bağlı monitorinqlər aparılmalıdır. Monitorinqlər davamlı xarakter alarsa, bu sahədə mövcud problemlər tədricən azalar”.
İradə SARIYEVA
