Buludxan Xəlilov: “Mənə elə gəlir ki, ana qanun sözü gündəmə gətirilsə, işlənsə, vətəndaşlıq hüququ qazanacaq” “Alınma sözlərin bir çoxunun milliləşdirilməsinə ehtiyac var”
Azərbaycan dilinin təkmilləşdirilməsi istiqamətində müxtəlif təkliflər, fikir və rəylər mövcuddur. Onu da qeyd edək ki, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Orfoqrafiya Komissiyası və AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu tərəfindən hazırlanan Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydalarının layihəsində dillə bağlı xeyli məsələ yer alıb.
Bildirilənə görə, layihədə saitlə bitən feillərdən sonra gələn köməkçi sözlərin ilk saiti buraxılaraq “y” bitişdiricisinin əlavəsi ilə yazılışı da məqbul sayılır: almalıydı, gəlməliymiş, gəlməliydi, alaydı, alasıydı və s. Etibarilə, köməyilə, məqsədlə, məqsədilə, münasibətilə, vaxtilə, vasitəsilə sözlərinin yalnız bu şəkildə yazılması təklif olunur.
Qeyd edilənə görə, Azərbaycan dilinin 69 maddədən ibarət orfoqrafiya qaydaları hazırlanıb. Qaydalar Orfoqrafiya Komissiyasının iclasında müzakirə edildikdən sonra təsdiq üçün Nazirlər Kabinetinə təqdim ediləcək.
Bildirək ki, dilimizin lüğət tərkibində yer alan alınma sözlərin də milliləşdirilməsi məsələsi bəzi dilçi alimlər tərəfindən gündəmə gətirilir. Alimlər bildirirlər ki, elə sözlər var, onların Azərbaycan dilində qarşılığı olduğu halda, biz onlara yox, alınma sözlərə üstünlük veririk. Bəzi mütəxəssislər hesab edirlər ki, dilin lüğət tərkibində yer alan alınma sözlərin Azərbaycan sözləri ilə əvəzlənməsi daha məqsədəuyğun olardı.
Bu gün onlarla söz var ki, onların milliləşdirilməsinə ehtiyac var. Çünki o sözlərin deyilişi, səslənişi ictimaiyyətdə müəyyən çətinliklər yaradır. Məsələn, dilimizə çətin yatan, lakin artıq vətəndaşlıq hüququ qazanan konstitusiya sözünün milliləşdirilməsi zərurəti meydana çıxıb. Rus dilindən dilimizə daxil olan bu alınma sözün ana qanun sözü ilə əvəz edilməsi daha məqsədəuyğun sayılır. Çünki istənilən sözün asan səsləndirilməsi, dilə yatımlı olması vacibdir.
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin filologiya fakültəsinin dekanı, tanınmış dilçi-alim, professor Buludxan Xəlilov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, konstitusiya sözünün ana qanun sözü ilə əvəzlənməsi tam məqsədəuyğundur. O hesab edir ki, bu dəyişikliyi birdən-birə etmək mümkün deyil, gərək ana qanun sözü vətəndaşlıq hüququ qazansın ki, onu ana dilinin izahlı lüğətinə, eləcə də orfoqrafiya lüğətinə salmaq mümkün olsun: “Biz belə məsələlərdə dilin öz daxili imkanlarından istifadə edə bilərik. Lakin bu, orfoqrafiya lüğətinin işi deyil. Götürək elə sizin konstitusiya sözünün ana qanunu sözü ilə əvəzlənməsi təklifinizi. Biz əvvəlcə bu sözü dövriyyəyə buraxmalıyıq, onu işlək vəziyyətə gətirməliyik. Yəni yazıda işlətməliyik, çıxışlarımızda qeyd etməliyik. Ana qanun sözü vətəndaşlıq qazanacaqsa, dilin lüğət tərkibinə daxil ola biləcək, orfoqrafiya lüğətində özünə yer tutacaq. Ancaq bu söz vətəndaşlıq qazanmadığı, dilin lüğət tərkibinə gəlmədiyi halda, bu sözü orfoqrafiya lüğətinə salmağımız düzgün deyil. Ona görə ki, orfoqrafiya lüğətində o sözlər əks olunur ki, dilin lüğət tərkibinə daxildirlər. Yəni terminlər, siyasət, iqtisadiyyat və digər sahələrlə bağlı olan sözlər dilin lüğət tərkibində özünə yer tutur. Ancaq açıq etiraf edək ki, indiyə kimi ana qanun sözünü işlətməmişik. Təklif çox gözəldir. Gəlin bu sözü gündəmə gətirək, onu yazılı KİV-lərdə, radio və televiziyada, şifahi danışığımızda işlədək. Çünki bu çox uğurlu sözdür. Mənə elə gəlir ki, ana qanun sözü gündəmə gətirilsə, işlənsə, vətəndaşlıq hüququ qazanacaq. Bundan sonar, təbii ki, o orfoqrafiya lüğətində əksini tapacaq”.
B.Xəlilovun qeyd etdiyinə görə, ola bilsin dilin lüğət tərkibində elə sözlər var ki, onları da milliləşdirmək, ictimaiyyətdə onlara vətəndaşlıq hüququ qazandırmaq mümkündür. Professorun sözlərinə görə, ancaq o sözləri birbaşa orfoqrafiya lüğətinə gətirməklə onlara vətəndaşlıq hüququ qazandırmaq mümkünsüzdür: “Çünki ilk növbədə o sözləri gündəmə gətirmək, işləkliyini təmin etmək tələb olunur, o sözlərə vətəndaşlıq qazandırmaq lazımdır. İnsanların bu yöndə məlumatlanmasına, maariflənməsinə yönəlik işlər görülməlidir. Bilirsiniz ki, orfoqrafiya lüğətinin özünün mahiyyəti var. Bu o deməkdir ki, dilin lüğət tərkibində olan sözlərin düzgün yazılışı əks olunmalıdır. Ancaq ana qanun sözü dilin lüğət tərkibində təsbit olunmamış sözdür. Birinci onun təsbitinə çalışmaq lazımdır. Alınma sözlərin bir çoxunun milliləşdirilməsinə ehtiyac var. İstərdim ki, təyyarə sözünün milliləşdirilməsinə fikir verək. Bunun üçün də milli sözü işlətməyə ehtiyac var. Bu gün KİV-lərdə müəyyən sözə işləklik verirlər. Bu yaxşı haldır və o deməkdir ki, sözlər arasında seçim aparırıq. Hansısa bir sözün dəyişməsinə hökm vermək KİV-lərin işi deyil. Yəni qəzetlər, radiolar, televiziyalar hökm verə bilməz ki, bu işi belə edin. Onların üzərinə düşən vəzifə bu sözləri gündəmə gətirib onları işlətmək, yazmaq, səsləndirməkdir. Artıq o sözlərin vətəndaşlıq hüququ qazanması zamanın ixtiyarında, dilin öz imkanları daxilindədır. Ona görə də istəyirəm ki, burada bir sistem, planlaşma yaradaq. Dilin təbii inkişafını təmin etmək lazımdır. Sözlərin işləkliyinə meydan verməliyik ki, seçim imkanları olsun. Bu məsələyə bir qədər incə yanaşma tələb olunur. Tutalım, dilimizdə operasiya və cərrahiyyə sözləri var. Biz onları bir-birilə müqayisə edib deməliyik ki, operasiya, yaxud cərrahiyyə sözü qalsın. Dilimizin lüğət tərkibində alınma söz olmasına baxmayaraq, operasiya sözü də vətəndaşlıq hüququ qazanıb, cərrahiyyə sözü də. Bunun ikisinin də işləkliyini məqbul hesab edirik. Qoy dilin lüğət tərkibi zəngin olsun. Bilirsiniz, dilin lüğət tərkibi həm də alınma sözlərin hesabına öz zövqünü formalaşdıra bilir. Dil də zərif bir zövq məsələsidir. Dili qurulaşdırmağın əleyhinə olmaq lazımdır. Hökm vermək olmaz dildə niyə alınma sözlər var və onlar sıradan çıxsın. Alınma sözlərin özü dilin səxavət imkanlarını göstərir. Bu dilin könül dili olmaq imkanlarını ortaya qoyur. O dillər alınma sözləri qəbul edirlər ki, o sözlərə işlənmək imkanı verə bilirlər. Bu da dilin özünəməxsus gücüdür. Ona görə də məsələyə bir qədər zərif yanaşmaq lazımdır”.
İradə SARIYEVA
