Buludxan Xəlilov: “Bu lüğəti yaratmaq üçün ayrı-ayrı tarixi dövrlərdəki yazılı abidələrimizin, klassiklərimizin yaradıcılığının lüğət tərkibini öyrənib ortaya qoymaq lazımdır”
Azərbaycan dilinin böyük tarixi inkişaf yolu keçdiyi məlumdur. Ana dilimizin əsrlərin sınağından keçərək günümüzə qədər yaşamasında, inkişafında sözsüz ki, ana dilli ədəbiyyatımızın, eləcə də folklorumuzun böyük rolu var. Anadilli poeziyamızdan örnəklərlə tanış olarkən yüzilliklər boyu dilimizin nə qədər dəyişdiyini görürük.
Bu da heç sirr deyil ki, bir sıra hallarda əksər sözləri qavramaqda çətinlik çəkirik. Bu zaman lüğətə üz tutmaq istəyirik. Təəssüf ki, hələ Azərbaycan dilinin tarixi orfoqrafiya lüğəti hazırlanıb çap edilmədiyi üçün çətinliklər çəkirik. Azərbaycan dilinin tarixi orfoqrafiya lüğətinin olmaması mütəxəssislərin özlərini də ciddi narahat edir.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Dilçilik İnstitutunun şöbə müdiri İsmayıl Məmmədli Dil Komissiyasının iclasında çıxış edərək bildirib ki, Azərbaycan dilinin tarixi orfoqrafiya lüğəti yoxdur. Bu barədə “trend.az” məlumat yayıb.
İ.Məmmədli fikrini belə izah edib: “Bizi bəzən günahlandırırlar ki, niyə işlənməyən sözləri salırsınız? Biz onları qorumaq üçün oraya daxil edirik”.
İ.Məmmədli qeyd edib ki, dilimizdə yazılış forması mübahisə doğuran sözlər müəyyənləşdirilib. Həmin sözlər institutda müzakirəyə çıxarılacaq.
Azərbaycan dilinin tarixi orfoqrafiya lüğəti indiyə qədər niyə yaradılmayıb?
Azərbaycan Pedaqoji Universitetinin filologioya fakültəsinin dekanı, dilçi-alim, professor Buludxan Xəlilov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında qeyd etdi ki, indiyə qədər Azərbaycan dilinin tarixi orfoqrafiya lüğətinin hazırlanmaması yaxşı hal deyil. Professor Xəlilov hesab edir ki, bu orfoqrafiya lüğətinin hazırlanaraq çap edilməsi olduqca vacibdir: “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti 6 dəfə çap olunub. İlk orfoqrafiya lüğətimiz 1929-cu ildə Vəli Xuluflunun redaktorluğu ilə nəşr edilib. Sonra isə 1940, 1960, 1975, 2004, 2013-cü illərdə çap olunub. Ancaq Azərbaycan dilinin tarixi orfoqrafiya lüğəti isə çap olunmayıb. Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti zamanın, dövrün tələblərindən asılı olaraq, yəni dilin lüğət tərkibinə yeni sözlər gəlir deyə dəyişir. Azərbaycan dilinin tarixi orfoqrafiya lüğəti tarixən dilimizin lüğət tərkibində olan sözlərin hamısını özündə ehtiva edən bir lüğət olmalıdır. Ancaq görək dilimizin tərkibində vaxtilə olmuş sözlərin hamısını özündə cəmləyən orfoqrafiya lüğətimiz varmı? Bu lüğətin hazırlanması olduqca ağır, çətin bir prosesdir. Yazılı ədəbi dilimizin müəllifi olan İzzəddin Həsənoğlundan, yəni XIII əsrdən başlayaraq lap XX əsrə qədər yazıb yaradan şairlərin işlətdiyi sözlərin lüğəti hazırlanmalıdır. Bu isə, dediyim kimi, bütün dövrləri əhatə etməli olduğu üçün çətin prosesdir. İndiyə qədər çap olunan orfoqrafiya lüğətlərində dilimizin lüğət tərkibinin tarixini əhatə edən sözlər var. Məsələn, elə sözlər var ki, dil yarandığı gündən yaranıb və bu gün də mövcuddur. Yəni o sözlər bu gün də işlənir. Tarixi orfoqrafiya lüğəti isə odur ki, sözlər tarixən işlənib, indi isə köhnəlib və tarixizmə çevrilib, dilin lüğət tərkibindən çıxıb. Təbii ki, tarixi orfoqrafiya lüğətinin hazırlanması lazımdır”.
B.Xəlilov hesab edir ki, Azərbaycan dilinin tarixi orfoqrafiya lüğətinin işlənib hazırlanması üçün böyük bir dilçi ordusu, ədəbiyyatşünaslar bu işə cəlb edilməlidir. “Bu lüğəti yaratmaq üçün ayrı-ayrı tarixi dövrlərdəki yazılı abidələrimizin, klassiklərimizin yaradıcılığının lüğət tərkibini öyrənib ortaya qoymaq lazımdır. Yeri gəlmişkən, qeyd edim ki, burada ciddi problemlər var. Bu problem ondan ibarətdir ki, ayrı-ayrı tarixi dövrdə yaşayıb-yaratmış klassiklərin dilinin lüğəti çap olunmayıb hələ. Çox arzu edərdik ki, ana dilində yazıb-yaradan klassiklərin dilinin lüğəti çap olunsun. Çünki hələ İzzəddin Həsənoğlunun, Nəsiminin, Füzulinin, Xətainin, Mirzə Fətəli Axundovun dilinin lüğəti yazılmalıdır. Deyim ki, XIX-XX əsrlərdə, eləcə də müasir dövrümüzdə yaradıcılıqla məşğul olan şair və yazıçıların da dilinin lüğətinin hzırlanması vacibdir. Niyə müasir dövrü də qeyd edirəm? Çünki müasir dövr sabah XXII əsr üçün tarixə çevriləcək. Təəssüflər olsun ki, klassiklərin, ayrı-ayrı şair və yazıçıların dilinin lüğəti çap olunmadığı üçün, Azərbaycan dilinin tarixi orfoqrafiya lüğətini yaratmaq elə də asan məsələ deyil. Ona görə də bu lüğət yoxdur. Ancaq orfoqrafiya lüğəti yaranarsa, çox maraqlı olar. Onun maraqlı tərəfindən biri də o ola bilər ki, bu orfoqrafiya lüğəti tarixilik baxımından çox əhəmiyyətlidir. Biz bununla biləcəyik ki, məsələn, XIII, XVI əsrlərdə dilçilik qaydası necə olub. O dövrdə yaşayan ədiblər o qaydaya necə əməl ediblər? Çünki klassiklərimiz qaydalar əsasında yazıblar. Bu həm də konkret tarixi dövrlərdə orfoqrafiya qaydaları haqqında geniş təsəvvür yaradır. Yəni yazı mədəniyyətimizin tarixi haqqında bizə ətraflı, obyektiv bilgi verir. Bu çox ciddi bir işdir və bir-iki adam tərəfindən həyata keçirilə bilməz. Hesab edirəm ki, bu iş Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun tətbiqi dilçilik şöbəsinin işidir. Hətta bu prosesə müxtəlif ali təhsil müəssisələrinin müvafiq fakültələrində çalışan alimləri də, lüğətşünasları da cəlb edib bu işi görmək olar. İnandırım sizi ki, bunun çox böyük effekti olar” - deyə B.Xəlilov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
