Vaqif Məmmədov: “Onların suyu artdıqca, ətrafda olan yaşayış məntəqələrinə, insanlara, kommunikasiyaya mənfi təsir etməyə başlayır”
Abşeron yarımadasında və Bakı kəndlərində mövcud olan göllərin çirkləndirilməsi günün aktual problemlərindən biri kimi diqqət çəkir. Bakının ətrafında çirklənmiş göllər gerçək bir ekoloji fəlakət mənbəyi kimi hər bir vətəndaşı narahat edir. Məlumdur ki, ölkə başçısı Bakının ətrafında çirklənmiş göllərin yaxşılaşdırılması istiqamətində tapşırıqlar verib, artıq bəzi göllərdə bu yöndə işlər başlansa da, hələ də ortada nəticə yoxdur.
Ekspertlərin verdiyi məlumata görə, Abşeron yarımadasında ümumi sahəsi 3325 ha qədər olan 200-dən artıq göl mövcuddur və bu göllərə il ərzində 41,5 mln. kubmetr çirkab sular axıdılır. Ekspertlər bildirir ki, bu göllərin ətraf mühitə təsiri torpaqların deqradasiyaya uğraması və şoranlaşmasından, suyun səviyyəsinin qalxması nəticəsində əlavə torpaq sahələrinin su altında qalmasından, buxarlanma nəticəsində karbohidrogenlər və digər zərərli maddələrin atmosferə atılmasından, yaşayış məntəqələrinə, müəssisələrə, yollar və digər kommunikasiya xətlərinə xələl yetirilməsindən ibarətdir. Mütəxəssislər qeyd edir ki, bu gün daha çox çirklənməyə Böyükşor, Bülbülə, Qırmızı göl, Hacı Həsən və Çuxurdərə gölləri məruz qalıb.
Bülbülə gölü ətrafında yaşayan sakinlərin “Bakı-Xəbər”ə verdikləri məlumata görə, üfunət iyindən evlərində otura bilmirlər. Gölün başdan-başa zibillik içində olduğunu vurğulayan sakinlər deyir ki, bura bütün göstəricilərinə görə əməlli-başlı ekoloji fəlakət nöqtələrindən biridir. Onlar bildirir ki, həm sakinlər bura tullantı atır, həm də kanalizasiya gölə axıdılır.
Ekspertlər deyir ki, Prezident İlham Əliyev Bakı şəhəri və onun qəsəbələrinin sosial-iqtisadi inkişafına dair dövlət proqramlarında Abşeron yarımadasının 9 gölünün (Xocahəsən, Böyükşor, Binəqədi qəsəbə İdman Kompleksinin qarşısındakı göl, Qırmızı, Puta (Lökbatan), Qu, Zabrat, Bülbülə, Zığ gölləri) ekoloji vəziyyətinin yaxşılaşdırılması ilə bağlı tapşırıqlar verib, bu sahədə işlərə başlanıb.
Onu da vurğulayaq ki, Böyükşor gölünün ekoloji bərpası ilə əlaqədar layihə iki mərhələdə həyata keçirilib. 2014-2015-ci illəri əhatə edən birinci mərhələdə gölün Olimpiya Stadionunun inşa edildiyi yerin yaxınlığında yerləşən 300 hektara yaxın ərazisi bərpa olunub. Ekspertlər bu mərhələdə gölün şimal hissəsinin neftlə çirklənmiş sahəsinin bənd vasitəsilə sahil xəttindən ayrılaraq təcrid olunmasının nəzərdə tutulduğunu deyir. Onların sözlərinə görə, bununla da neftin, çirklənmiş suyun və üzən tullantıların axınının qarşısını almaq mümkün olacaq.
Bakı kəndlərində və Abşeron yarımadasında ekoloji təhlükə mənbəyinə çevrilən göllərin xilas yolları ilə bağlı ekspertlə söhbət etdik. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Geologiya İnstitutunun Geoekologiya şöbəsinin müdiri, coğrafiya elmləri doktoru Vaqif Məmmədov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında problemin olduqca ciddi olduğunu önə çəkdi. V.Məmmədovun sözlərinə görə, göllərin çirklənməsi müxtəlif vasitələrlə baş verib: “Bu göllərin çirklənməsi müxtəlif vaxtlara təsadüf edir. O göllər ki, vaxtilə neft mədənləri zonasında yerləşib, onlar sözsüz ki, müxtəlif neft məhsulları ilə, neftin istehsalına lazım olan cürbəcür məhsullarla çirklənib. Bu, 1800-cü illərin II yarısına gedib çıxır. Bu göllərə Balaxanı, Ramana, Zabrat, Qala və digər göllər aiddir. Sonrakı mərhələlərdə insan amilinin göllərə müdaxiləsi bir başqa tərzdə özünü göstərməyə başlayır. Yəni digər təsərrüfat və məişət-kommunal mənşəli çirkləndiricilər. Bu dövrdə isə digər göllərin çirklənməsi başlayıb. Buna Xocahəsən, Bülbülə, Məhəmmədi, Lökbatan, Kürdəxanı və s. göllər misal ola bilər. Təəssüf ki, bu proses indi də davam edir. Bu çirklənmənin xüsusiyyətləri nədən ibarətdir? Əgər birinci adını çəkdiyim göllərdə əsasən neft məhsulları, sənaye mənşəli çirkləndirmələr iştirak edirdisə, ikincidə isə daha çox kommunal çirkləndirmələr iştirak edir. Birinci göllərdə əgər müxtəlif mikroelementlər, neft məhsulları həm onların suyunun tərkibini dəyişir, həm gölün dib çöküntülərinin dəyişməsinə səbəb olur. Hətta çoxusunu elə çirkləndirir ki, heç o göldə əvvəlki təbii ehtiyatlardan heç nə qalmır. Məsələn, 1800-cü ilin ortalarında Böyükşor gölünün suyi hədsiz duzlu idi. Yəni hər bir litrində 200 qramdan çox duz vardı. Ona RAPA deyirlər. O duzlu sudan hər il suyun dibinə xörək duzu (natrium) duzu tökülürdü. İnsanlar da o duzu yığıb qurudub öz məişətlərində istifadə edirdilər. Hətta yaxın kəndlərin camaatı o duzu yığıb başqa yerlərə aparıb başqa ərzaqla dəyişirdilər. Bu onların bir gəlir mənbəyi idi. Sonra çirklənmə başladı. Balaxanı gölünün dibində olan palçıq çöküntüsü o dövrlərdə, elə 1900-cü ilin əvvəllərinə qədər müalicəvi əhəmiyyət kəsb edirdi. İnsanlar bu palçığı bədənlərinin müxtəlif yerlərinə sürtüb oynaq, sümük, dəri və s. xəstəliklərini müalicə edirdilər”.
V.Məmmədov bildirdi ki, gölün çirklənməsi bir sıra cəhətlərdən bizə zərər vurub. Onun sözlərinə görə, bu göllər təbii vəziyyətindən çıxıb çirkli, neftli bir məhlula çevrildi. Şöbə müdiri qeyd etdi ki, artıq gölün dibinə duz çökmür, çünki lay suları, neft suları gölə axıdılır deyə, onların minerallıq, duzluluq dərəcəsi bir neçə dəfə azalıb: “Suyun duzluluğu 8-10 dəfə azaldı, bununla da göl özünün duztökmə qabiliyyətini itirdi. Minillərlə gölün dibinə toplanan duz qatı mazutla, neftlə çirkləndiyindən, o duz qatını itirdik. Keçən əsrin 30-40-cı illərində Böyükşor gölünün şimal-qərbində “Baksol” deyilən bir təşkilat vardı, onlar hovuz üsulu ilə gölün dibindən duz çıxarırdı. Oradan ildə 30 min ton duz çıxarırmışlar. Hələ mən bir göldən danışıram. Düzdür, respublikamızda neft istehsalı inkişaf etdi. Ancaq duz mədənimizi itirdik”.
Məişət-kommunal mənşəli çirkləndirmədən də danışan alim vurğuladı ki, müxtəlif tullantıların, zibil yığınının göllərə tökülməsi də böyük problemlər yaradıb. “Bilirsiniz ki, Abşeronda çay yoxdur. Eləcə də yeraltı şirin su mənbələri də, demək olar ki, yoxdur. Ona görə də Abşeronda olan göllərin hamısı yayda quruyan göllər olub, nəticədə də dibinə duz çöküb. Kəndlərdə, qəsəbələrdə yeni yaşayış evləri tikildi, idarələr, təşkilatlar yaradıldı, təsərrüfat sahələri genişlənməyə başladı. Digər tərəfdən də Samur-Dəvəçi kanalının suyu Ceyranbatan su anbarına töküldükdən sonra oradan da Abşeron magistral kanalı çəkildi. Bu da Abşeronda suvarma işini yaxşılaşdırdı, insanlar əkin-biçinlə məşğul oldular. Torpaqdan istifadə artdıqca, burada insanlar da artmağa başladı. Bu da təbii olaraq tullantıları çoxaltdı. Çirkli sular da, əkin-biçindən qalan tör-töküntü də, kanalizasiya da göllərə axmağa başladı. Bu göllərin hamısında giogen məhsullar çoxdur. Bu da göllərdə balıq əmələ gəlməsinə səbəb oldu. Yəqin ki, kimsə göllərə balıq atmışdı, sonra da balıq artdı. Göllərin sahilləri yaşıllaşdı, qamışlıqla örtüldü. Göllərdən məişət tullantılarının qoxusu gəlir. Bülbülə, Xocahəsən, Məhəmmədi, Kürdəxanı və s. göllər məişət tullantıları ilə çirklənməyə başladı. O göllərin təbii vəziyyəti yağışlı dövrlərdə yarım netr olardı. Amma indi onların dərinliyi metrlərlədir. İndi o göllər dənizə oxşayır və suları da həddindən artıq çirklənib. Dediyim göllərin bir çoxunda artıq balıq var və onlar yayda qurumur. Onların suyu artdıqca, ətrafda olan yaşayış məntəqələrinə, insanlara, kommunikasiyaya mənfi təsir etməyə başlayır. Quruntları isladır, yeraltı suların səviyyəsini qaldırır. Pis qoxu gələn su mənbəyinin, gölün yanında yaşamaq heç də yaxşı şey deyil. Bütün bunların müəyyən dərəcədə qarşısını almaq üçün dövlət müəyyən tədbirlər həyata keçirir. Məncə, bu tədbirləri daha miqyaslı şəkildə Təmiz Şəhər Açıq Səhmdar Cəmiyyəti tərəfindən “Təmiz şəhər” layihəsi çərçivəsində həyata keçirirlər. Təxminən 10-a yaxın gölü rekonstruksiya edib təmizləməlidirlər. O işin birinci mərhələsinə Böyükşor gölündən başlanıb. Uzun illərdir bu işin getməsinə baxmayaraq, göl hələ də təəssüf ki, istədiyimiz vəziyyətə çatmayıb. Gölün təxminən 3-də 1 hissəsi qismən təmizlənib, sahilləri abadlaşıb, ancaq Böyükşor gölünün o biri hissələri və qalan 8-9 göldə isə hələ işlər ləng gedir”- deyə V.Məmmədov bildirdi.
İradə SARIYEVA
