Məhərrəm Zülfüqarlı: ”Məzarların yanına lövhələr vurulsa, onların həqiqi kimliyi hər kəsə məlum olar” Firdovsiyyə Əhmədova: “Fəxri Xiyabanda bolşeviklərin məzarları saxlanılırsa, mütləq onların üzərində həqiqi tarix öz əksini tapmalıdır”
Fəxri Xiyaban 1948-ci ildə yaradılıb. Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 27 avqust 1948-ci il tarixli, 680 nömrəli Sərəncamı ilə yaradılan Fəxri Xiyabanda Azərbaycan xalqının mədəniyyət, ədəbiyyat, ictimai fikir tarixində müstəsna yeri olan şəxsiyyətlər dəfn edilib. Burada, eyni zamanda, sovet ideologiyasının formalaşması üçün çalışan bolşeviklər də basdırılıb.
Dəfələrlə Fəxri Xiyabanda olmuşuq və hər dəfə də bolşeviklərin dəfn edildiyi sıraya tərəf gedəndə onların məzar daşına yazılan “Müsavat cəlladları tərəfindən qətlə yetirilib” sözündən dəhşətə gəlmişik. Artıq Azərbaycan 26 ildir dövlət müstəqilliyini bərpa edib, ancaq bu gün də həmin məzarlar və məzarüstü yazılar yerində qalır. Onu da qeyd edək ki, dəfələrlə bir sıra ziyalılar, tarixçi alimlər bolşevik ideologiyasına xidmət edən və Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin süqut etməsində rolu, canfəşanlığı olan insanların məzarlarının Fəxri Xiyabandan köçürülməsi məsələsini qaldırıblar. Onlar bildiriblər ki, belə məzarların üzərinə “burada mətin inqilabçı” filankəs yatır sözlərinin yazılması müstəqil Azərbaycan dövlətinin qurulması uğrunda can verən şəxsiyyətlərin ruhunun incidilməsi deməkdir. Fəxri Xiyabanda dəfn edilən Əli Bayramov, Mirfəttah Musəvi, Haşım Əliyev, Qasım İsmayılov və başqalarının məzarlarının üstündə “əksinqilabçıların əli ilə qətlə yetirilib” sözlərinin hələ də qalması yaxşı hal deyil.
Tarixçilər bildirirlər ki, bu insanlar Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin qatı düşmənləri olublar. 1920-ci ilin 28 aprelində Azərbaycanın müstəqilliyini öz “ağa”larına satan bu insanların məzarları Fəxri Xiyabana ziyarətə gələn istənilən insanın diqqətini çəkir, onlarda qeyri-ixtiyari olaraq müxtəlif suallar yaradır. Nəzərə almaq lazımdır ki, bura yerli əhali ilə yanaşı, xarici ölkə vətəndaşları da gəlir, hətta turistlərin də bu yerə üz tutduğu bildirilir.
Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin qəti əleyhdarları olan insanların qəbir daşlarında yazılanların pozulması təbii ki, həyata keçirilmir. Bu halda təklif edərdik ki, bolşevik ideologiyasına öz əməlləri ilə xidmət edən şəxslərin məzarlarının yanına onların əslində kim olduğu, Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinə zərbə vurduğunu özündə əks etdirən xüsusi lövhə vurulsun. Özü də bu lövhədəki yazılar bir neçə dildə olsun ki, bura gələn xaricilər də onların kimliyi haqqında ətraflı məlumat ala bilsin. Əlbəttə, bu insanlar bolşevizmə xidmət etsələr də, əslində, özləri qurduqları hökumətin, çürük ideologiyanın qurbanları olublar. Məlumdur ki, saysız bolşevik sovetlər tərəfindən həbs edilib və qətlə yetirilib.
Fəxri Xiyabanda dəfn edilən bolşeviklərin məzar daşının yanına onlarla bağlı məlumat lövhəsinin yerləşdirilməsi fikrini bəyənən tarixçilər hesab edirlər ki, ya onların məzarları oradan köçürülməli, ya da lövhə qoyulmalıdır.
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Məhərrəm Zülfüqarlı mövzu ilə bağlı “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, bu insanlar Azərbaycanı müstəqil dövlət kimi görmək istəməyən şəxslər olublar: “Təklifinizi dəstəkləyirəm. Bu şəxslər bolşevik ideologiyasına xidmət ediblər və onların “fəaliyyəti” nəticəsində Xalq Cumhuriyyəti süquta uğrayıb. Bu gün onların məzarlarının Fəxri Xiyabanda olması haqqında onu deyə bilərəm ki, ümumiyyətlə, həm məzar daşlarının, həm də Bakıda hələ də qalan bolşeviklərə məxsus heykəllərin yanında xüsusi lövhənin quraşdırılması lazımdır. Bu lövhələrdə o adamların bütün əməlləri öz əksini tapmalıdır ki, müasir nəsil onların kimliyini bilsin. Bu adamlar Azərbaycanı heç vaxt müstəqil görmək istəməyib. Bolşeviklərin məzar daşları o vaxtkı bolşevik ideologiyasına əsasən yazılıb. Bu da, əlbəttə, müstəqil bir dövlətdə yaxşı qarşılana bilməz. Amma məzarların yanına lövhələr vurulsa, onların həqiqi kimliyi hər kəsə məlum olar. Lövhə mütləq vurulmalıdır ki, müasir nəsildə yaranan çaşqınlıq aradan qaldırılsın”.
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Firdovsiyyə Əhmədova isə bizimlə söhbətində ümumiyyətlə bolşeviklərin məzarlarının Fəxri Xiyabandan köçürülməsinə tərəfdardır. Tarixçi-alim bildirdi ki, onların Azərbaycanın fəxri olan insanlarla bir məzarlıqda uyuması yolverilməzdir: “Onların məzarlarının Fəxri Xiyabanda olması nəinki Azərbaycanın milli maraqlarına ziyandır, hətta Azərbaycan dövlətçiliyinin, Azərbaycan vətəndaşının ləyaqətinə xələl gətirən bir işdir. Bu baxımdan, Fəxri Xiyabanda bolşeviklərin məzarları saxlanılırsa, mütləq onların üzərində həqiqi tarix öz əksini tapmalıdır. Yəni ideologiyaya uyğun olaraq, Sovet dövründə onlar bu cür təbliğ olunub. Ancaq həmin yazılar reallığı, həqiqəti özündə əks etdirmir. Müstəqil dövlətin sivil yanaşma tərzi ondan ibarət olur ki, məzarlıqda saxlanılırsa, üzərində siyasi qərəzdən uzaq olaraq həmin şəxslərin ad-soyadları və doğum-ölüm tarixləri yazılmalıdır. Onların fəaliyyətləri millətin, xalqın maraqlarına zərər veribsə, onda müvafiq olaraq həmin mətn dəyişdirilməlidir ki, o adamların “xidmətləri”nin nədən ibarət olduğu bilinsin. Ancaq sivil yanaşma ondan ibarət ola bilərdi ki, sovet dövləti dağılandan sonra bolşevik ideologiyasına xidmət göstərən adamların məzarları ayrıca bir yerə köçürülərdi. Necə ki, “26 Bakı Komissarı” hesab edilən, əslində isə hətta bolşevik olmayan şəxslərin şəhərin mərkəzi parklarından birində dəfn edilmiş cəsədlərinin qalıqları götürülərək başqa yerə köçürüldü. Yaxşı olardı ki, bolşevik dönəmini, sovet ideologiyasını əks etdirən məzarlar üçün vahid park salınsın və onların hamısı bir yerə köçürülsün. Ora gələn xarici vətəndaşlara həmin şəxslərin həqiqi əməlləri haqqında məlumat verilməlidir. Bu həm bir xalqın yanaşma tərzini nümayiş etdirmiş olardı, həm də rastlaşdığımız bu xoşagəlməz hal olmazdı. Fəxri Xiyabana xarici vətəndaşlar, yaxud öz vətəndaşlarımız da gəlirlər. Fəxri Xiyabanın özü bir tarixdir, Azərbaycanın ictimai-siyasi, mədəni tarixinin bir parçasıdır bura. Fəxri Xiyabana gələn insanlar, istər-istəməz, bolşeviklərin məzarları ilə qarşılaşır və yazıları oxuyurlar. Bu yazılar həm Sovet dövründən qalıb, həm də həqiqəti əks etdirmir. Bu halın hələ də olması dövlətçiliyimizə və milli maraqlarımıza ziyandır, ziddir”.
İradə SARIYEVA
