Xı­na­lıq­da abi­də və kur­qan­lar aş­kar edən ar­xeo­loq "Ba­kı-Xə­bər"ə da­nış­dı

İd­ris Əli­yev: "Bu əra­zi­də ar­xeo­lo­ji tu­riz­min in­ki­şa­fı­na bö­yük eh­ti­yac var"

Azər­bay­can əra­zi­si­nin ən qə­dim ya­şa­yış məs­kən­lə­rin­dən bi­ri ol­du­ğu­na da­ir say­sız sü­but­lar, ta­ri­xi fakt­lar var. Məm­lə­kə­ti­mi­zin is­tə­ni­lən ye­rin­də qə­dim in­san məs­kə­ni­nin qa­lıq­la­rı­nı aş­kar­la­maq müm­kün­dür. Ye­tər ki, bu­na is­tək ol­sun.

Bi­li­rik ki, son il­lər res­pub­li­ka­mız əra­zi­sin­də apa­rı­lan ar­xeo­lo­ji qa­zın­tı­lar za­ma­nı hə­lə el­mə bəl­li ol­ma­yan bir sı­ra ya­şa­yış mən­tə­qə­lə­ri­nin iz­lə­ri, kur­qan­lar, qə­dim mə­zar­lıq­lar aş­kar edi­lə­rək ic­ti­ma­iy­yə­tə təq­dim edi­lib. Mi­nil­lər­lə tor­paq al­tın­da ya­tan bu sər­vət üzə çı­xa­rı­lıb. Tor­paq al­tın­dan ta­pı­lan hər bir ar­xeo­lo­ji ma­te­ri­al qə­dim ta­ri­xə ma­lik­dir.

Bu ya­xın­lar­da Xı­na­lıq əra­zi­sin­də an­tik döv­rə aid abi­də aş­kar­la­nıb. Qeyd edək ki, son il­lər döv­lət dəs­tə­yi ilə ar­xeo­loq alim­lə­rin fəa­liy­yə­tin­də in­ki­şaf var və in­di­yə qə­dər bir sı­ra abi­də­lər, kur­qan­lar aş­ka­ra çı­xa­rı­lıb.

Mə­lum ol­du­ğu ki­mi, 2011-ci il­dən eti­ba­rən hər il mü­tə­ma­di ola­raq Mə­də­niy­yət və Tu­rizm Na­zir­li­yi­nin dəs­tə­yi ilə Azər­bay­can Mil­li Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın Ar­xeo­lo­gi­ya və Et­noq­ra­fi­ya İns­ti­tu­tu tə­rə­fin­dən Xı­na­lıq və ət­raf əra­zi­lər­də ar­xeo­lo­ji təd­qi­qat iş­lə­ri apa­rı­lır.

Na­zir­lik­dən mət­bua­ta ve­ri­lən mə­lu­ma­ta gö­rə, ar­xeo­lo­ji qa­zın­tı iş­lə­ri nə­ti­cə­sin­də çox­say­lı kur­qan­lar­la ya­na­şı, "Zan­gar" (Xı­na­lıq) və "Kı­ma li­qeb­riş" (qə­dim qə­bi­ris­tan­lıq) ki­mi müx­tə­lif dövr­lə­rə aid ye­ni abi­də­lər aş­kar olu­nub. Qeyd olu­nan abi­də­lər Azər­bay­can əra­zi­sin­də də­niz sə­viy­yə­sin­dən yer­ləş­mə hün­dür­lü­yü­nə gö­rə er­kən tunc döv­rü­nə aid na­dir ta­pın­tı­lar sa­yı­la bi­lər.

2017-ci ilin iyul ayın­dan eti­ba­rən "Xı­na­lıq" Döv­lət ta­rix-me­mar­lıq və et­noq­ra­fi­ya qo­ru­ğu­nun 2 km cə­nub-şər­qin­də, Qud­yal­ça­yın sağ sa­hi­lin­də yer­lə­şən "Kı­ma li­qeb­riş" (qə­dim qə­bi­ris­tan­lıq) ad­la­nan əra­zi­də apa­rı­lan ar­xeo­lo­ji qa­zın­tı iş­lə­ri nə­ti­cə­sin­də an­tik döv­rə aid (e.ə. III-II əsr) qə­bi­ris­tan­lıq aş­kar edi­lib. Təd­qiq olu­nan qə­bir­lər­dən mad­di mə­də­niy­yət nü­mu­nə­lə­ri - bir ədəd də­mir ox ucu, müx­tə­lif növ mun­cuq­lar, tunc­dan ha­zır­lan­mış uni­kal bə­zək əş­ya­la­rı aş­kar olu­nub. Əl­də olu­nan ta­pın­tı­lar Xı­na­lıq­la Qaf­qa­zın müx­tə­lif böl­gə­lə­ri ara­sın­da iq­ti­sa­di və mə­də­ni əla­qə­lə­rin ol­ma­sı­na də­la­lət edir.

Dün­ya­nın ən yük­sək ya­şa­yış mən­tə­qə­lə­rin­dən bi­ri olan, 5000 il­lik ta­ri­xə ma­lik Xı­na­lıq fe­no­me­ni tək­cə Azər­bay­can ta­ri­xin­də de­yil, həm də bə­şər ta­ri­xin­də ən zən­gin et­noq­ra­fik də­yər­lər­dən bi­ri, əf­sa­nə­vi ya­şa­yış mən­tə­qə­si ola­raq qa­lır.

Qeyd edək ki, də­niz sə­viy­yə­sin­dən 2300 metr yük­sək­lik­də yer­lə­şən Xı­na­lıq kən­di özü­nə­məx­sus coğ­ra­fi möv­qe­yə və uni­kal me­mar­lıq gör­kə­mi­nə ma­lik­dir.

Azər­bay­can Pre­zi­den­ti­nin 19 de­kabr 2007-ci il ta­rix­li, 2563 nöm­rə­li Sə­rən­ca­mı ilə Qu­ba ra­yo­nu­nun Xı­na­lıq kən­di­nin ta­ri­xi əra­zi­si­nin "Xı­na­lıq" Döv­lət ta­rix-me­mar­lıq və et­noq­ra­fi­ya qo­ru­ğu elan olun­duq­dan son­ra, Xı­na­lıq kən­di­nin adət-ənə­nə­si­nin və uni­kal gö­rü­nü­şü­nün qo­ru­nub sax­lan­ma­sı, di­li­nin və et­noq­ra­fi­ya­sı­nın öy­rə­nil­mə­si is­ti­qa­mə­tin­də Mə­də­niy­yət və Tu­rizm Na­zir­li­yi tə­rə­fin­dən sis­te­ma­tik ola­raq bir sı­ra mü­hüm iş­lər gö­rü­lüb.

Xı­na­lıq əra­zi­sin­də an­tik döv­rə aid qə­dim qə­bi­ris­tan­lı­ğı aş­kar edən Azər­bay­can Mil­li Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın Ar­xeo­lo­gi­ya və Et­noq­ra­fi­ya İns­ti­tu­tu­nun apa­rı­cı el­mi iş­çi­si, ta­rix üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru, ar­xeo­loq İd­ris Əli­yev "Ba­kı-Xə­bər"ə bil­dir­di ki, bu ta­pın­tı Azər­bay­can ar­xeo­lo­gi­ya el­mi üçün bö­yük nai­liy­yət­dir.

İ.Əli­ye­vin söz­lə­ri­nə gö­rə, o bu­ra­da apar­dı­ğı kəş­fiy­yat iş­lə­ri nə­ti­cə­sin­də sö­zü­ge­dən abi­də­ni kəşf edib: "Mən əv­vəl­cə ar­xeo­loq­la­rın ye­ni abi­də­lər kəşf et­mə­si üçün ya­rat­dı­ğı şə­rai­tə gö­rə cə­nab Pre­zi­den­tə, Aka­de­mi­ya rəh­bə­ri­nə, İns­ti­tu­tu­mu­zun di­rek­to­ru­na, mə­də­niy­yət və tu­rizm na­zi­ri­nə min­nət­dar­lı­ğı­mı bil­dir­mək is­tə­yi­rəm. Bi­lir­si­niz ki, son il­lər ar­xeo­lo­gi­ya sa­hə­si­nə ol­duq­ca bö­yük diq­qət ye­ti­ri­lir. Bu­nun nə­ti­cə­si­dir ki, ar­xeo­loq alim­lər Azər­bay­ca­nın müx­tə­lif yer­lə­rin­də ar­xeo­lo­ji qa­zın­tı­lar apa­rır, ye­ni in­san ya­şa­yış məs­kən­lə­ri ta­pır, qiy­mət­li ta­pın­tı­lar üzə çı­xa­rır­lar. Mə­nim Xı­na­lıq əra­zi­sin­də tap­dı­ğım bu abi­də isə ol­duq­ca bö­yük ta­pın­tı­dır. Bu dağ­lıq əra­zi­də ilk də­fə mən ar­xeo­lo­ji qa­zın­tı apar­dım və be­lə bir abi­də­ni aş­kar­la­dım. Bu abi­də an­tik döv­rə aid­dir. Bun­dan baş­qa, ora­da həm tunc, həm də or­ta tunc döv­rü­nə aid ta­pın­tı­lar möv­cud­dur. Dağ­lıq əra­zi­də qa­zın­tı iş­lə­ri apar­maq xü­su­si­lə çə­tin­dir. Xı­na­lıq uni­kal əra­zi­dir. Əv­vəl­lər de­yir­di­lər ki, bu əra­zi ta­ma­mi­lə boş­dur və bu­ra­da heç nə yox­dur. Bu qa­zın­tı iş­lə­ri Mə­də­niy­yət və Tu­rizm Na­zir­li­yi­nin və Ar­xeo­lo­gi­ya və Et­noq­ra­fi­ya İns­ti­tu­tu­nun tə­şəb­bü­sü ilə hə­ya­ta ke­çi­ril­di və bu işi mə­nə hə­va­lə et­di­lər. Mən də eti­ma­dı doğ­rult­dum. Xı­na­lıq əra­zi­sin­də hə­lə aş­ka­ra çı­xa­rıl­ma­mış abi­də­lər çox­dur. Mən hə­lə on­lar­dan bi­ri­ni aş­kar­la­mı­şam. Bu­ra­da ge­niş­miq­yas­lı iş­lər hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­li­dir. Bu­ra­da nek­ro­pol var, qə­dim dü­şər­gə­lər var. Bu da onu gös­tə­rir ki, Xı­na­lıq əra­zi­sin­də in­san ya­şa­yı­şı­nın ta­ri­xi qə­dim­dir. Bu əra­zi an­tro­po­gen zo­na ki­mi hə­mi­şə ma­raq do­ğu­rur. Bu­ra­da qə­dim kur­qan­lar, qə­dim mə­də­niy­yə­tin qa­lıq­la­rı var. Tunc döv­rə aid kur­qan­lar aş­kar edi­lib. İns­ti­tu­tu­mu­zun di­rek­to­ru Mai­sə xa­nım bil­dir­di ki, bu əra­zi­də ar­xeo­lo­ji qa­zın­tı işi da­vam et­mə­li­dir. Bu­ra boş əra­zi idi. Bu el­mi-ta­ri­xi, ar­xeo­lo­ji əhə­miy­yət kəsb edən bir zo­na ol­du­ğu üçün, mə­nə de­di ki, bu işi sən baş­la­mı­san, abi­də­ni aş­kar­la­mı­san, işi də sən da­vam et­dir. O töv­si­yə et­di ki, ye­ni ta­ri­xi ar­xeo­lo­ji abi­də­lər tap və ta­ri­xi­mi­zi zən­gin­ləş­dir".

İ.Əli­yev bil­dir­di ki, Xı­na­lıq əra­zi­sin­də bir ne­çə il əv­vəl­dən ar­xeo­lo­ji qa­zın­tı­lar apar­ma­ğa baş­la­yıb. Bu işə Mə­də­niy­yət və Tu­rizm Na­zir­li­yi­nin xət­ti ilə cəlb edil­di­yi­ni de­yən ar­xeo­lo­qun söz­lə­ri­nə gö­rə, bu­ra­da iş­lə­mək çə­tin­dir: "Ora­da nə ağac var, nə mü­na­sib şə­ra­it var, kəş­fiy­yat mə­sə­lə­si çox ağır­dır, nəq­liy­yat prob­lem­dir, bir yer­dən di­gər ye­rə at­la get­mə­li olur­san. Bu ba­xım­dan, dağ­lıq əra­zi­də iş­lə­yib abi­də aş­kar et­mək ol­duq­ca çə­tin iş­dir. Al­la­hın kö­mək­li­yi, yer­li ca­maa­tın dəs­tə­yi ilə ora­da bir çox abi­də tap­mı­şıq. An­caq hə­lə­lik son qa­zın­tı iş­lə­ri­miz qə­bir­lə­ri aç­maq­la bağ­lı olub. Beş qə­bir aç­mı­şıq. Qə­bir­lər­dən çox qiy­mət­li ma­te­ri­al­lar, tunc­dan ha­zır­lan­mış qa­dın bi­lək əş­ya­la­rı əl­də et­mi­şik. Çox na­dir əş­ya­lar­dır".

Ar­tıq möv­sü­mə gö­rə eks­pe­di­si­ya­nı ba­şa çat­dı­rıb Ba­kı­ya gəl­di­yi­ni de­yən İ.Əli­ye­vin söz­lə­ri­nə gö­rə, ha­va şə­rai­ti­nin kəs­kin so­yu­ma­sı nə­ti­cə­sin­də Xı­na­lıq­da iş­lə­mək müm­kün de­yil: "Həm qa­zın­tı, həm də kəş­fiy­yat iş­lə­ri ta­mam­lan­dı­ğı üçün, ar­tıq Ba­kı­ya qa­yıt­mı­şam. Ye­ni kəş­fiy­ya­ta gə­lin­cə, sen­tyabr ayın­dan son­ra Xı­na­lıq­da iş­lə­mək müm­kün de­yil. Çün­ki ha­va so­yu­yur, ço­ban­lar yay­laq­dan qış­la­ğa qa­yı­dır. Xı­na­lıq­lı­la­rın tə­sər­rü­fa­tı­nın əsa­sı­nı hey­van­dar­lıq təş­kil edir. Ha­va so­yu­yan­dan son­ra ora­da qal­maq, ya­şa­maq çox çə­tin­dir. Xı­na­lıq­da ha­va elə­dir ki, ora­da an­caq iki-üç ay iş­lə­mək müm­kün­dür. Xı­na­lıq Azər­bay­can ar­xeo­lo­gi­ya­sı üçün bir xə­zi­nə­dir. Xı­na­lı­qət­ra­fı abi­də­lər ilk də­fə mə­nim tə­rə­fim­dən üzə çı­xa­rı­lıb. Bun­dan əv­vəl heç kə­sin bu abi­də­lər haq­qın­da mə­lu­ma­tı yox idi. De­yir­di­lər ki, ora­da heç nə yox­dur, boş zo­na­dır. Hə­lə ki, ora­da bir ne­çə uni­kal abi­də var. On­lar ta­ri­xi­miz, əla­qə­lər üçün bö­yük əhə­miy­yə­tə ma­lik­dir. Bu əra­zi­lər qə­dim za­man­lar­dan əla­qə­lər üçün əhə­miy­yət­li olub. Bö­yük Qaf­qaz­da ya­şa­yan tay­fa­lar, on­lar ara­sın­da əla­qə­lər, ha­be­lə ət­raf yer­lər­lə qay­na­yıb-qa­rış­maq, əla­qə sax­la­maq ba­xı­mın­dan bu­ra­nın ye­ri əvəz­siz­dir. Xı­na­lıq­dan çox qə­dim dağ yol­la­rı ke­çir, Qu­ba­dan Vən­da­ma keç­mək üçün dağ yol­la­rın­dan is­ti­fa­də edib­lər. Ha­zır­da o yol­lar­dan ye­nə də is­ti­fa­də olu­nur. Bu ke­çid yol­la­rı çox ma­raq­lı­dır. Də­niz sə­viy­yə­sin­dən 2 min metr yük­sək­lik­də yer­lə­şən Xı­na­lıq­da, çə­tin­lik­lə­rə bax­ma­ya­raq, qə­dim çağ­lar­dan in­san­lar məs­kun­la­şıb. Mən bir ar­xeo­loq ki­mi ora­da qə­dim məs­kun­laş­ma­nın də­rin iz­lə­ri­ni gör­düm. Bu­ra tək­cə yay­laq-qış­laq ye­ri de­yil, bu­ra­da qə­dim za­man­lar­dan uzun­müd­dət­li ya­şa­yış olub. 2 min metr də­niz sə­viy­yə­sin­dən yü­xa­rı­da kur­qan­lar aş­kar et­mi­şik. O kur­qan­lar qar­lı dağ­lar­da­dır, am­ma ora­da ya­şa­yış olub. Bu­ra­da ge­niş­miq­yas­lı iş get­mə­li­dir".

İ.Əli­yev bil­dir­di ki, Mə­də­niy­yət və Tu­rizm Na­zir­li­yi və Ar­xeo­lo­gi­ya və Et­noq­ra­fi­ya İns­ti­tu­tu əra­zi­də qa­zın­tı­la­rı da­vam et­dir­mək tə­şəb­bü­sü gös­tər­sə o, bir alim ki­mi, fəa­liy­yə­ti­ni da­vam et­dir­mə­yə ha­zır­dır: "Xı­na­lıq əra­zi­sin­də çox bö­yük iş­lər gör­mək və əhə­miy­yət­li abi­də­lər üzə çı­xar­maq olar. Xı­na­lıq abi­də­lə­ri el­mi­mi­zə çox bö­yük töh­fə ve­rə bi­lər. Çün­ki bu abi­də­lər çox va­cib abi­də­lər­dir. Bu­ra­da ye­ni abi­də­lər var və on­lar aş­ka­ra çı­xa­rıl­ma­lı­dır. Bu­ra bö­yük əra­zi­dir. Tap­dı­ğı­mız abi­də­lər də, möv­cud olan abi­də­lər də təs­diq­lə­yir ki, bu­ra qə­dim məs­kun­laş­ma əra­zi­si­dir. Bu iş bi­zim nai­liy­yə­ti­miz­dir. Bu­ra­da həm Mə­də­niy­yət və Tu­rizm Na­zir­li­yi, həm də Ar­xeo­lo­gi­ya və Et­noq­ra­fi­ya İns­ti­tu­tu rəh­bər­li­yi­nin xid­mət­lə­ri­ni xü­su­si qeyd et­mək la­zım­dır. Onu da vur­ğu­la­yım ki, qa­zın­tı za­ma­nı ta­pı­lan eks­po­nat­lar Xı­na­lıq mu­ze­yin­də nü­ma­yiş olu­nur. Çox zən­gin bir eks­po­zi­si­ya açı­lıb, bu­ra­da çox zən­gin, uni­kal əş­ya­lar var. Mən onu da de­yim ki, mə­nə qa­zın­tı-kəş­fiy­yat iş­lə­rin­də ən çox Xı­na­lıq qo­ru­ğu­nun rəh­bə­ri Hə­sən Ağa­yev dəs­tək ol­du. Mən bu iş­də onun zəh­mə­ti­ni xü­su­si vur­ğu­la­maq is­tə­yi­rəm. Hə­sən mü­əl­li­min kö­mə­yi ol­ma­say­dı, çox çə­tin­lik çə­kər­dim. O ora­da çox bö­yük iş­lər gö­rür, ona dəs­tək la­zım­dır. Hə­sən Ağa­ye­və dəs­tək ve­ril­sə, o da­ha bö­yük iş­lər gö­rə bi­lər. Mə­də­niy­yət və Tu­rizm Na­zir­li­yi və Qu­ba Ra­yon İc­ra Ha­ki­miy­yə­ti ona kö­mək et­sə, Xı­na­lıq bir nöm­rə­li tu­rizm mə­ka­nı­na çev­ri­lə­cək. Mən ora­da iş­lə­yən­də dün­ya­nın müx­tə­lif yer­lə­rin­dən ora tu­rist­lər gə­lir­di. Tu­rist­lə­rin Xı­na­lı­ğa ma­ra­ğı­nı nə­zə­rə alıb abi­də­lər ət­ra­fın­da ar­xeo­lo­ji tur hə­ya­ta ke­çi­rə bi­lə­rik. Bu da o de­mək­dir ki, tu­rist əra­zi­yə gə­lir, qa­zın­tı­da iş­ti­rak edir, hət­ta qa­zın­tı­ya bax­maq üçün pul ödə­yir və s. Bu əra­zi­də ar­xeo­lo­ji tu­riz­min in­ki­şa­fı­na bö­yük eh­ti­yac var. Bu, büd­cə­miz üçün bö­yük gə­lir de­mək­dir. Bu­ra çox uni­kal zo­na­dır və tu­rist­lə­rin ma­ra­ğı­nı cəlb edir. Xı­na­lıq­da bö­yük me­mar­lıq komp­lek­si və ət­ra­fın­da çox­say­lı abi­də­lər var".

İra­də SA­RI­YE­VA