Azər­bay­can­çı­lıq ide­o­lo­gi­ya­sı­nın mil­li ta­ri­xi kök­lə­ri­mi­zə bağ­lı­lı­ğı...

Azər­bay­can­çı­lıq məf­ku­rə­si xal­qı­mı­zın, döv­lə­ti­mi­zin bir­li­yi­nə, vəh­də­ti­nə, mə­də­niy­yə­ti­mi­zin, ta­ri­xi­mi­zin ya­şa­ma­sı­na, ya­yıl­ma­sı­na, təb­liğ edil­mə­si­nə bö­yük tə­kan ve­rir. Əs­lin­də, azər­bay­can­çı­lıq məf­hu­mu bü­tün də­yər­lə­ri­mi­zi özün­də eh­ti­va edir. Mə­lum­dur ki, azər­bay­can­çı­lıq dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın mil­li ide­o­lo­gi­ya­sı­dır və hər bi­ri­miz bu ide­o­lo­gi­ya­ya xid­mət et­mə­li­yik.

Azər­bay­can­çı­lıq­la bağ­lı say­sız mə­qa­lə, ki­tab mü­əl­li­fi pro­fes­sor Ni­za­məd­din Şəm­si­za­də ya­zır ki, Azər­bay­can ma­a­rif­çi ide­o­lo­gi­ya­sı­nın ba­ni­si M.F.Axun­dov "ma­li" və "hü­qu­qi" bə­ra­bər­lik ide­ya­sı­nı irə­li sü­rür, or­ta əsr ide­o­lo­ji sis­tem­lə­rin­dən fərqli ola­raq, Azər­bay­can ma­a­rif­çi ide­o­lo­gi­ya­sı in­san və cə­miy­yət prob­le­mi­ni ön pla­na çə­kir: "Özün­də Şərq-Qərb də­yər­lə­ri­ni uğur­la sin­tez et­miş Azər­bay­can ma­a­rif­çi­li­yi­nin əhə­miy­yə­ti bun­da idi ki, "Azər­bay­can ma­a­rif­çi­lə­ri­ni mü­əy­yən bir sin­fin ide­o­loq­la­rı ki­mi qə­lə­mə ver­mək cəhdlə­ri əbəs­dir" (Ə.Əh­mə­dov).

Azər­bay­can ma­a­rif­çi­li­yi A.Ba­kı­xa­no­vun si­ma­sın­da ma­a­rif­çi müt­lə­qiy­yət ide­ya­sı ilə mey­da­na atı­lır və Axun­do­vun nü­mu­nə­sin­də res­pub­li­ka­çı ba­xış­la­ra qə­dər ta­ri­xi bir in­ki­şaf yo­lu ke­çir. ... Ma­a­rif­çi­lik Axun­dov dün­ya­gö­rü­şün­də "Əlif­ba­nı də­yiş­mək" ide­ya­sın­dan ic­ti­mai qu­ru­lu­şu, cə­miy­yət for­ma­sı­nın özü­nü də­yiş­mək ide­ya­sı­na qə­dər evol­yu­si­ya pro­se­si ke­çir" (Q.Ya­şar).

Azər­bay­can­çı­lı­ğın tə­ka­mü­lü tək­cə nə­zə­ri şə­kil­də de­yil, həm də döv­lət­çi­lik xət­ti üz­rə baş ve­rir. O, kon­sep­tu­al bir nə­zə­riy­yə ki­mi Azər­bay­can döv­lət­çi­li­yi­nin mən­şə­yi, mər­hə­lə­lə­ri və tip­lə­ri va­si­tə­si­lə təs­bit olu­nur. Azər­bay­can­çı­lıq azər­bay­can­şü­nas­lı­ğın, Azər­bay­can döv­lət­çi­li­yi isə azər­bay­can­çı­lı­ğın tər­kib his­sə­si­dir. Döv­lət in­san və cə­miy­yət ara­sın­da mü­na­si­bə­tin ifa­də for­ma­sı­dır. Cə­miy­yət ümu­mi ma­raq əsa­sın­da bir­ləş­miş in­san­la­rın top­lu­mu­dur, fə­qət, cə­miy­yət­də ümu­mi ma­raq­la fər­di ma­raq ara­sın­da zid­diy­yət la­büd­dür. Cə­miy­yə­tin ta­le­yi bu iki ma­ra­ğın har­mo­ni­ya­sın­dan ası­lı­dır. Bu mə­na­da döv­lət cə­miy­yət­də da­xi­li qay­da ya­ra­dan və xa­ri­ci təh­lü­kə­siz­li­yi tə­min edən ali si­ya­si ha­ki­miy­yət or­qa­nı­dır. Mə­sə­lən, qə­dim türk eli sülh üzə­rin­də qu­rul­muş hər­bi de­mok­ra­ti­ya idi".

Alim ya­zır ki, türk xalqla­rı içə­ri­sin­də döv­lət­çi­lik ənə­nə­lə­ri ən qə­dim olan Azər­bay­can xal­qı­dır. Türk xalqla­rı ta­ri­xin­də ən qə­dim döv­lət - mər­kəz­ləş­miş döv­lət - Man­na (e.ə. 843) Azər­bay­can­da ya­ra­nıb. Man­na Azər­bay­can döv­lət­çi­li­yi ta­ri­xi­nə həm də ilk şə­hər döv­lə­ti ki­mi da­xil olur. Onun qeyd et­di­yi­nə gö­rə, is­la­ma­qə­dər­ki Azər­bay­can döv­lət­çi­li­yi­nin ta­ri­xi­ni iki ye­rə böl­mək olar: 1.Tay­fa döv­lət­çi­li­yi mər­hə­lə­si; 2. "Man­na"dan son­ra­kı mər­kəz­ləş­miş döv­lət­çi­lik döv­rü: "VII əs­rin so­nu-VIII əsrdən Azər­bay­can öl­kə­si­nin, əha­li­si­nin və döv­lət­çi­li­yi­nin ta­ri­xin­də ye­ni mər­hə­lə baş­la­nır. Bu mər­hə­lə­nin sə­ciy­yə­vi əla­mət­lə­ri­ni təx­mi­nən be­lə ümu­mi­ləş­dir­mək olar:

- Ərəb­lər Azər­bay­ca­na cid­di eh­kam­la­ra ma­lik mər­kəz­ləş­miş din gə­ti­rir və Azər­bay­can­da ya­şa­yan türk və Qaf­qaz mən­şə­li tay­fa­lar ey­ni inam­da bir­lə­şə­rək va­hid üm­mə­tə çev­ri­lir. Və­tən­daş bir­li­yi ilə bə­ra­bər di­ni bir­lik də cə­miy­yə­tin for­ma­laş­ma­sı­na im­kan ve­rir.

- Məhz bu za­man II-III əsrlər­dən baş­la­mış dil tə­mər­küz­ləş­mə­si ba­şa çat­mış, ümu­ma­zər­bay­can türk di­li sa­bit­ləş­miş, bu isə cə­miy­yət­də dil bir­li­yi, ic­ti­mai-mə­nə­vi ün­siy­yət vəh­də­ti­nə sə­bəb olub.

- Məhz bu zə­min­də özün­də öl­kə əra­zi­sin­də ya­şa­yan bü­tün et­nos­la­rı eh­ti­va edən va­hid Azər­bay­can xal­qı for­ma­la­şıb. Hə­min pro­ses­lər Azər­bay­can­da döv­lət­çi­li­yin ye­ni mər­hə­lə­yə - xalq döv­lət­çi­li­yi mər­hə­lə­si­nə keç­mə­si üçün şə­ra­it ya­rat­dı.

İs­la­miy­yə­tin qə­bu­lun­dan son­ra öl­kə­mi­zin əra­zi­sin­də döv­lət­çi­li­yin tə­ka­mü­lü ba­xı­mın­dan ənə­nə və mər­hə­lə ya­ra­dan döv­lət­lər bun­lar idi: Şir­van­şah­lar, Ata­bəy­lər (El­də­giz­lər), Hü­la­ki­lər (El­xa­ni­lər), Qa­ra­qo­yun­lu­lar, Ağ­qo­yun­lu­lar və Sə­fə­vi­lər. Şir­van­şah­lar, Ata­bəy­lər və Sə­fə­vi­lər Azər­bay­can döv­lət­çi­li­yi­nin zir­və­lə­ri idi.

Sə­fə­vi­lər axı­rın­cı bö­yük, mər­kəz­ləş­miş Azər­bay­can döv­lə­ti idi. On­dan son­ra Azər­bay­can döv­lət­çi­li­yi­nin tə­nəz­zü­lü baş­la­nır, bu pro­ses ADR ya­ra­na­na qə­dər da­vam edir. XX əs­rin ön­lə­rin­də mil­li məf­ku­rə­nin iq­ti­sa­di özü­lün­də, ba­şın­da H.Z.Ta­ğı­yev ki­mi re­for­ma­to­run dur­du­ğu mil­li bur­ju­a­zi­ya­nın səy­lə­ri da­ya­nır­dı.

Əs­rin əv­vəl­lə­rin­də C.Məm­məd­qu­lu­za­də, F.B.Kö­çər­li, A.Şa­iq, Ü.Ha­cı­bə­yov, N.Nə­ri­ma­nov ki­mi ma­a­rif­çi ide­o­loq­lar "Ana di­li" uğ­run­da mü­ba­ri­zə­yə baş­la­dı­lar və tez bir za­man­da bu hə­rə­kat ta­ri­xi-ide­o­lo­ji yön ala­raq "Ana Və­tən" uğ­run­da mü­ba­ri­zə­yə çev­ril­di".

N.Şəm­si­za­də­nin yaz­dı­ğı­na gö­rə, ta­ri­xin tə­lə­bi və mil­li zi­ya­lı­la­rın ira­də­si ilə bu dövrdə "Fü­yu­zat" türkçü­lü­yü ilə "Mol­la Nəs­rəd­din" azər­bay­can­çı­lı­ğı ey­ni ide­a­la - "Azər­bay­can qa­yə­si"nə xid­mət et­di. O bil­di­rir ki, XX əs­rin əv­və­lin­də ADR-in ya­ran­ma­sı mil­lət ki­mi özü­nü­dər­kin, ana di­li, və­tən əx­la­qı və mil­li vic­dan uğ­run­da mü­ba­ri­zə­nin tən­tə­nə­si idi. Fə­qət, 23 ay­dan son­ra al­da­nış və çev­ri­liş nə­ti­cə­sin­də o, pro­le­ta­ri­at dik­ta­tu­ra­sı - "Zo­ra­kı­lı­ğa ar­xa­la­nan, heç bir qa­nun­la bağ­lı ol­ma­yan bir ha­ki­miy­yət"lə (V.Le­nin) əvəz olun­du: "Azər­bay­can­çı­lıq üç tə­məl üzə­rin­də bər­qə­rar olur: türkçü­lük, is­lam­çı­lıq və və­tən­çi­lik.

Bi­zim şü­a­rı­mız be­lə­dir: türk mil­lə­tin­də­nəm, is­lam üm­mə­tin­də­nəm, Azər­bay­can məm­lə­kə­tin­də­nəm! Türkçü­lük Azər­bay­can xal­qı­nın mil­li ide­a­lı - məf­ku­rə­si­dir. Türkçü­lük­lə is­la­mın vəh­də­ti Mə­həm­məd Pey­ğəm­bər­dən gə­lir. O, üm­mə­ti­nə be­lə de­miş­di: türklə­rin di­li­ni öy­rə­nin, on­la­rın ha­ki­miy­yə­ti uzun sü­rə­cək.

Tə­sa­dü­fi de­yil ki, ilk bö­yük or­taq türk abi­də­lə­rin­dən olan M.Kaş­qa­ri­nin "Di­va­ni-lü­ğə­ti-türk" (1074) əsə­ri is­la­mın baş qə­rar­ga­hı Bağ­dad­da ərəb­lə­rə türk di­li­ni öy­rət­mək məq­sə­di­lə ya­zıl­mış­dı. Ta qə­dim dövrlər­dən türklər­də iki cə­hət güc­lü olub: döv­lət­çi­lik (fa­teh­lik) və mə­də­niy­yət. Bü­tün bö­yük türk yü­rüş­lə­ri is­lam bay­ra­ğı al­tın­da ke­çib, on­lar dün­ya­da is­la­mın nü­fu­zu­nu qal­dı­ran ən bö­yük mil­lət­dir. Tür­kün fa­teh­li­yi iş­ğal de­yil, öz sər­həd­siz əra­zi­lə­ri­ni (döv­lət­çi­li­yi!) qo­ru­maq məq­sə­di da­şı­yıb.

Əra­zi bü­töv­lü­yü və xal­qın bü­töv­lü­yü­nü qo­ru­maq! - Azər­bay­can­çı­lı­ğın ta­ri­xi qa­yə­si məhz bu­dur. Və­tə­ni za­man-za­man iş­ğal olun­muş xalq üçün və­tən­çi­lik­dən bö­yük ide­al ola bil­məz. Azər­bay­can­çı­lıq tür­kə­sil­li Azər­bay­can xal­qı­nın mil­li ide­o­lo­gi­ya­sı, türkçü­lü­yün mil­li ide­ya və si­ya­si məs­lək ki­mi və­tən əx­la­qı müs­tə­vi­sin­də dər­ki­dir.

Mil­yon il əv­vəl öl­kə­mi­zin əra­zi­sin­də han­sı tay­fa­nın, han­sı qöv­mün, han­sı xal­qın ya­şa­ma­sı Adə­min və Həv­va­nın han­sı mil­lət­dən ol­ma­sı ki­mi əbə­di bir mü­ba­hi­sə­dir. Am­ma mü­ba­hi­sə­si­zi bu­dur ki, o za­man da, in­di də ya­şa­dı­ğı­mız və­tən Azər­bay­can olub. Bu mə­na­da azər­bay­can­çı­lıq türkçü­lük­dən, şa­man­çı­lıq­dan da, şu­mer­çi­lik­dən də qə­dim və əzə­li fi­kir for­ma­sı­dır".

Ali­min vur­ğu­la­dı­ğı­na gö­rə, bir ide­o­lo­gi­ya for­ma­sı, mil­li və döv­lət­çi­lik tə­li­mi ki­mi azər­bay­can­çı­lıq mə­də­niy­yət­lə sıx bağ­lı­dır. N.Şəm­si­za­də­nin yaz­dı­ğı­na gö­rə, ta­ri­xi ba­xım­dan ide­o­lo­gi­ya ilə mə­də­niy­yə­tin və­zi­fə­lə­ri ey­ni məq­səd­də bir­lə­şir: gə­lə­cə­yi for­ma­laş­dır­maq! Təh­sil ide­o­lo­gi­ya­nın təb­liğ funksi­ya­sı­nı, mə­də­niy­yə­ti təl­qin və­zi­fə­si­ni öz üzə­ri­nə gö­tü­rür. "İde­o­lo­gi­ya­da mə­də­niy­yə­tin əsas və­zi­fə­si xalqda və­tən əx­la­qı tər­bi­yə et­mək­dir. Mə­də­niy­yət döv­lə­tin əlin­də küt­lə­yə ob­raz­lı ide­o­lo­ji tə­sir va­si­tə­si­dir. Küt­lə psi­xo­lo­gi­ya­sı mə­də­niy­yə­ti asan­lıq­la qə­bul edir, bu­ra­da ob­raz­lı (emo­si­o­nal) inan­dır­ma həl­le­di­ci rol oy­na­yır. Mə­də­niy­yə­tin sər­həd­siz im­kan­la­rı (gö­zəl­lik və es­te­tik zövq) mil­li si­ya­sə­tin dün­ya­ya in­teq­ra­si­ya­sı­na perspek­tiv­lər ya­ra­dır.

Azər­bay­can­çı­lı­ğın şah da­ma­rı - Azər­bay­can di­li­dir. Azər­bay­can­çı­lı­ğın hə­lə XI əsrdə möv­cud ol­du­ğu­nu sü­but edən bir dil fak­tı­nı mi­sal ver­mək is­tə­yi­rik.

Gör­kəm­li şərqşü­nas, mər­hum pro­fes­sor M.Mah­mu­dov "Xə­tib Təb­ri­zi" (1972) mo­noq­ra­fi­ya­sın­da X.Təb­ri­zi­nin di­lin­dən ya­zır: "İki il idi ki, onun (yə­ni bö­yük fi­lo­sof Əbu-l-Əla əl - Mə­ər­ri­nin (N.Ş.) ya­nın­da idim və öl­kə­min adam­la­rın­dan heç ki­mi gör­mə­miş­dim, qəf­lə­tən təb­riz­li qon­şu­la­rım­dan bir nə­fər na­maz qıl­maq üçün məs­ci­də da­xil ol­du. Mən onu gö­rüb ta­nı­dım və se­vin­cim­dən ha­lım də­yiş­di. Əbu-l-Əla mə­nə de­di: "Sə­nə nə olub?" Mən ona ca­vab ver­dim ki, öl­kə­min adam­la­rın­dan iki il idi heç kə­si gör­mür­düm, in­di bir qon­şu­mu gör­düm. De­di: "Dur onun­la da­nış". Mən dur­dum və onun­la Azər­bay­can di­lin­də çox­lu da­nış­dım və is­tə­dik­lə­ri­min ha­mı­sı haq­qın­da on­dan so­ruş­dum. Mən qa­yı­dıb onun (Əbu-l-Əla­nın) ya­nın­da otur­duq­da mən­dən so­ruş­du: Bu han­sı dil­dir? De­dim: Bu, Azər­bay­can əha­li­si­nin di­li­dir. De­di: "Mən bu di­li bil­mi­rəm və ba­şa düş­mü­rəm, la­kin si­zin da­nış­dıq­la­rı­nı­zın ha­mı­sı­nı əz­bər­lə­dim. Son­ra o, qon­şum­la mə­nim da­nış­dıq­la­rı­mı­zın ha­mı­sı­nı ar­tı­rıb ək­siltmə­dən ol­du­ğu ki­mi tək­rar et­di. Mən onun ba­şa düş­mə­di­yi bir şe­yi ne­cə əz­bər­lə­di­yi­nə son də­rə­cə tə­əc­cüb et­dim".

Tə­səv­vür edin ki, söh­bət XI əsrdən ge­dir. Əgər bu dövrdə Azər­bay­can di­li be­lə məş­hur, ka­mil və gö­zəl idi­sə, de­mə­li onun iş­lən­mə ta­ri­xi­ni XI əsrdən da­ha ne­çə-ne­çə əsr əv­vəl­lər­dən tə­şək­kül ta­pıb tə­rəq­qi et­di­yi­ni de­mə­yə tam əsas var" - de­yə ya­zan N.Şəm­si­za­də vur­ğu­la­yır ki, azər­bay­can­çı­lı­ğın çağ­daş döv­lət­çi­li­yə tət­bi­qi Hey­dər Əli­ye­vin adı ilə bağ­lı­dır. Ali­min yaz­dı­ğı­na gö­rə, o, Azər­bay­can əha­li­sin­də döv­lət­çi­lik duy­ğu­su­nu güc­lən­dir­di, döv­lə­tə hör­mət his­si for­ma­laş­dır­ma­ğa na­il ol­du: "Xü­su­si­lə 1993-cü il­də ha­ki­miy­yə­tə qa­yıt­dıq­dan son­ra o, Azər­bay­can di­li, Azər­bay­can ta­ri­xi və mə­də­niy­yə­ti­ni azər­bay­can­çı­lıq məf­ku­rə­si işı­ğın­da dün­ya­ya ta­nıt­maq üçün kon­sep­si­ya­la­rın əsa­sı­nı qoy­du.

Məhz H.Əli­ye­vin sa­yə­sin­də azər­bay­can­çı­lıq tək­cə mil­li ide­o­lo­gi­ya yox, həm də çox qüv­vət­li döv­lət­çi­lik tə­li­mi ki­mi nü­fuz qa­zan­dı. Onun azər­bay­can­çı­lıq nə­zə­riy­yə­si sa­yə­sin­də Azər­bay­can döv­lə­ti çağ­daş dün­ya in­teq­ra­si­ya­sın­da bey­nəl­xalq diq­qət mər­kə­zi­nə keç­di, si­vil döv­lət nü­mu­nə­si ki­mi həm Qərb, həm də Şərq alə­min­də qə­bul olun­du.

H.Əli­ye­vin neft stra­te­gi­ya­sı - əs­rin mü­qa­vi­lə­si, re­gi­on­la­rın iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı kon­sep­si­ya­sı, Azər­bay­ca­nın Av­ro­pa Şu­ra­sı­na qə­bul olun­ma­sı, öl­kə­nin əra­zi bü­töv­lü­yü uğ­run­da apa­rı­lan dön­məz mü­ba­ri­zə - bü­tün bun­lar məhz azər­bay­can­çı­lıq ide­o­lo­gi­ya­sı­na da­yaq­la­nır, onu da­xi­li və xa­ri­ci si­ya­sə­ti­mi­zin nə­zə­ri-ta­ri­xi ar­se­na­lı ki­mi möh­kəm­lən­dir­mək işi­nə xid­mət edir­di.

H.Əli­yev özü azər­bay­can­çı­lı­ğın sim­vo­lu idi. Onun nitqlə­rin­də bü­töv­lük­də Azər­bay­can da­nı­şır­dı. Bu gün də döv­lət­çi­li­yi­miz­də hə­min ta­ri­xi-nə­zə­ri ənə­nə­lər, iş üsul­la­rı lə­ya­qət­lə qo­ru­nub sax­la­nır. Fik­ri­miz­cə, Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın II Qu­rul­ta­yı azər­bay­can­çı­lıq ide­o­lo­gi­ya­sı­nın təs­di­qi və tən­tə­nə­si, onun ye­ni ta­ri­xi mər­hə­lə­si­nin baş­lan­ğı­cı idi. Bu fo­rum bü­tün dün­ya­ya sə­pə­lən­miş 50 mil­yon azər­bay­can­lı­nın bir ara­ya gəl­mə­sin­də azər­bay­can­çı­lı­ğın nə­zə­ri-ta­ri­xi im­kan­la­rı­nı ki­fa­yət qə­dər əsas­lı şə­kil­də nü­ma­yiş et­dir­di.

Bə­zi nə­ti­cə­lə­rə gə­lək: Azər­bay­can­çı­lıq Azər­bay­can­da baş ver­miş mil­li azad­lıq hə­rə­kat­la­rı­nın ta­ri­xi təc­rü­bə­lə­ri­nin nə­zə­ri ye­ku­nu­dur. O, dün­ya­da və öl­kə­miz­də ge­dən ic­ti­mai pro­ses­lə­rin ta­ri­xi mə­na­sı­nı Azər­bay­can xal­qı­nın mə­na­fe­yi ba­xı­mın­dan izah edir.

Azər­bay­can­çı­lıq müs­tə­qil, su­ve­ren Azər­bay­ca­nın tam ta­ri­xi is­tiq­la­lı uğ­run­da, bu öl­kə­də dün­yə­vi prin­sip­lə­rə ma­lik si­vil de­mok­ra­tik döv­lət uğ­run­da mü­ba­ri­zə­ni stra­te­ji məq­səd se­çən Azər­bay­can xal­qı­nın ide­o­lo­gi­ya­sı­dır. Onun əsa­sın­da Azər­bay­ca­nı özü­nə və­tən sa­yan bü­tün xalqla­rın mil­li, et­nik, di­ni və so­si­al hü­quq­la­rı­nın bə­ra­bər­li­yi ide­ya­sı da­ya­nır.

O, dik­ta­tu­ra­dan, av­to­ri­ta­rizmdən de­mok­ra­ti­ya­ya ke­çid döv­rü­nün nə­zə­riy­yə­si, mil­li öz­gür­lü­yü­müz haq­qın­da tə­lim­dir.

Azər­bay­can­çı­lıq im­pe­ri­ya­çı­lı­ğa qar­şı mü­qa­vi­mət­də for­ma­la­şan is­tiq­lal ide­o­lo­gi­ya­sı­dır. Azər­bay­ca­nın su­ve­ren­li­yi mil­li prin­si­pə əsas­la­nır, azər­bay­can­çı­lıq­da həm də onun ide­o­lo­ji prin­sip­lə­ri təs­bit olu­nur. O, qlo­bal si­ya­sət üçün nə­zə­ri ba­za­dır, çün­ki döv­lət­lə­rə və xalqla­ra ye­ni ic­ti­mai sah­man və tə­fək­kür ko­or­di­nat­la­rı diq­tə edir. Mil­li ide­o­lo­gi­ya ti­pi ki­mi azər­bay­can­çı­lı­ğın aşa­ğı­da­kı şərtlə­ri var: ma­a­rif­çi­lik yo­lu ilə inan­dır­ma, ta­ri­xi əsas­lan­dır­ma, təş­ki­lat­lan­dır­ma, is­ti­qa­mət­lən­dir­mə və ye­ni­ni ya­rat­ma".

Alim azər­bay­can­çı­lı­ğın tər­kib his­sə­lə­ri­ni aşa­ğı­da­kı ki­mi gös­tə­rir:

" - Məf­ku­rə­çi­lik (ül­gü­çü­lük), yə­ni so­si­o­lo­ji as­pekt;

- İs­tiq­lal­çı­lıq (kö­kə qa­yı­dış - azad­lı­ğın ta­ri­xən mə­nim­sə­nil­mə­si);

- İt­ti­had­çı­lıq (bir­lik­çi­lik). Onun üç bağ­lan­tı­sı var: a) və­tən­daş­lıq; b) gen­daş­lıq; c) din­daş­lıq;

- Türkçü­lük (mil­li ide­ya ki­mi);

- İs­lam­çı­lıq (üm­mət­çi­lik for­ma­sın­da) - Şərqdə üm­mət­çi­lik döv­lət ya­rat­maq qüd­rə­ti­nə ma­lik­dir;

- Ün­siy­yət­çi­lik. Va­hid dil­lə (Azər­bay­can türkcə­si) və mə­də­niy­yət­lə vəh­dət.

Azər­bay­can­çı­lıq döv­lət­çi­lik yo­lu ilə si­ya­si sta­tus alır və bu za­man aşa­ğı­da­kı prin­sip­lə­ri irə­li sü­rür:

- Mil­li-si­ya­si özü­nü­dər­kə və si­ya­si şü­u­run tə­ka­mü­lü­nə yar­dım edir.

- İc­ti­mai mü­na­si­bət­lə­ri sis­tem­ləş­di­rir, cə­miy­yə­tin si­ya­si struk­tur­laş­ma­sı­nı tə­min edir.

- Ta­ri­xi pro­ses­lə­rin xa­rak­te­ri­nə is­ti­na­dən döv­lə­tin le­gi­tim­li­yi­ni əsas­lan­dı­rır.

- Cə­miy­yə­tə uy­ğun­laş­mır, onu ye­ni­dən ya­ra­dır, ta­ri­xi pro­ses­lə­ri izah edir və proq­noz­laş­dı­rır.

- Bü­tün bun­lar əsa­sın­da uğur­lu ida­rə­çi­lik el­mi ki­mi in­ten­siv tə­ka­mül ke­çi­rir.

Azər­bay­can­çı­lı­ğın iq­ti­sa­di əsas­la­rı bun­lar­dır:

- Azər­bay­ca­nı xam­mal is­teh­sal edən öl­kə­dən ha­zır məh­sul is­teh­sal edən öl­kə­yə çe­vir­mək.

- Re­gi­o­nal iq­ti­sa­di zo­na­lar ya­rat­maq, keç­miş qey­ri-sə­mə­rə­li tə­sər­rü­fat sis­te­min­dən xi­las ol­maq.

- Mil­li sər­vət üzə­rin­də sərt döv­lət nə­za­rə­ti qoy­maq, "Tor­paq ka­dastrı" ya­rat­maq, mül­kiy­yə­tin əsas nö­vü elan et­mək.

- İq­ti­sa­di is­la­hat­la­rı ümum­mil­li ma­ra­ğın qo­run­ma­sı­na yö­nəltmək.

- Mü­əs­si­sə­lə­ri mo­dernləş­dir­mək, iri kor­po­ra­si­ya­lar ya­rat­maq.

- Ba­za­rı və val­yu­ta­nı tən­zim­lə­mək.

- Döv­lət mül­kiy­yə­ti­nin onun re­al də­yə­rin­dən aşa­ğı sa­tıl­ma­sı­nı qa­da­ğan edən qa­nun qə­bul et­mək.

- İq­ti­sa­di müs­tə­qil­li­yin (İq­ti­sa­di mil­lət­çi­li­yin!) hü­qu­qi əsas­la­rı­nı iş­lə­yib ha­zır­la­maq".

O bil­di­rir ki, bü­tün bun­lar ümum­mil­li ira­də­ni möh­kəm­lə­dir. Onun qeyd et­di­yi­nə gö­rə, bu isə döv­lət­çi­li­yin baş­lı­ca tə­lə­bi­dir. Alim vur­ğu­la­yır ki, azər­bay­can­çı­lı­ğın (Azər­bay­ca­nı­mı­zın!) ta­le­yi dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın və­tən­çi­lik müs­tə­vi­sin­də bir­li­yin­dən ası­lı­dır.

He­sab edi­rik ki, bu gün dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı azər­bay­can­çı­lı­ğı va­hid ide­o­lo­gi­ya­ya çe­vi­rib və onun ət­ra­fın­da bir­lə­şib­lər. Azər­bay­can­çı­lıq Azər­bay­can döv­lə­ti­nin si­ya­sə­ti­dir və bu ide­o­lo­gi­ya dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın hər bi­ri­nin qə­bul və təb­liğ et­di­yi bir ide­o­lo­gi­ya­dır.

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.