Tariximizdə elə adamlar var ki, bolşevik Rusiyası onları 70 ildən çox bizə “qəhrəmanımız” kimi tanıdıb, onlara Azərbaycanın müxtəlif yerlərində heykəllər, abidələr qoyub. Gizli deyil ki, camaat da onları "xilasar” kimi əzizləyib.
Amma zaman keçdikcə bolşeviklərin bizə “qəhrəman” kimi tanıtdığı şəxslərin xeyli bir hissəsinin Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin əleyhdarı olduğu, demokratik cumhuriyyətə qarşı vuruşduğu üzə çıxır. Özü də belələrinin çoxunun yan-yörəsində erməni quldurları da olub ki, onlar fürsətdən istifadə edib xalqımıza divan tutublar. Təbii ki, o cür adamlara cəmiyyətimizdə münasibət birmənalı deyil, onların fəaliyyəti əsasən tənqid obyektinə çevrilir. Hazırda belələrinin büstlərinin, abidələrinin sökülməsi, adlarının küçələrdən, meydanlardan götürülməsi zərurətə çevrilib.
Bu gün sosial şəbəkələrdə bəzi istifadəçilər hesab edirlər ki, “Gəncəbasarlı qiyamçı” Məmməd Əli oğlu Məmmədovun, başqa adla desək, el arasında qatır Məmməd kimi tanınan bolşevik inqilabçının Goranboy şəhərində abidəsinin sökülməlidir. Əsaslandırırlar ki, Qatır Məmməd Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin ən qatı düşmənlərindən biri olub.
Həmkarımız Nardar Bayramlı Qatır Məmmədin abidəsinin fotosunu paylaşaraq Feysbuk hesabında yazır: “Qatır Məmmədin Goranboy şəhərində abidəsi. Sovet dövründə bu adam inqilabçı kimi təqdim olunurdu. Əslində, Qatır Məmməd Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə qarşı mübarizə aparmış cinayətkardır. Onun terror əməlləri haqqında da kifayət qədər faktlar var. Hansı səbəbdən bu terrorçunun abidəsi hələ də saxlanılır?”.
Digəriləri də bu qənaəti bölüşür. Qatır Məmməd haqda məlumatlara göz gəzdirərkən onun Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin qəti əleyhdarı olduğunu bir daha görmüş oluruq. Bolşevizm dövründə “Qatır Məmməd” bədii filmi də çəkilib, bizim kanallar da dövlət müstəqilliyimizin əleyhinə olan bu filmi böyük “zövqlə” göstərirlər. Qatır Məmməd barədə Cumhuriyyəti dövrünün araşdırmaçısı Ədalət Tahirzadənin mətbuatda gedən fikirlərinə diqqət yetirək: “...Kimlərsə bu gün yenə Qatır Məmməddən "xalq qəhrəmanı" düzəltmək istəyir! Şaumyanla birləşərək Cümhuriyyətimizə qarşı üsyan etmiş, erməniləri başına toplayaraq bir çox bəylərimizin qanını axıtmış, nəslini kəsmiş, var-dövlətini tar-mar etmiş bu Vətən və millət xaininə tariximizdə yer yoxdur!!!
Buyurun, onun başına topladığı quldur dəstəsindəki ermənilərlə tanış olun! Adlarını sıra ilə qeyd edirəm: Martiros Aruşanov, Haykaz, Hamparsum Koçarov, Mixail Koçarov, Arşak Avakoviç Qriqoryan, Santri Badalyan, Nazar Veliyan... Bunlar da Qatır Məmmədin quldur dəstəsindəki adı müsəlman, özü ermənidən daha qəddar olan başkəsənlərdir. Bunların hər birinə Cümhuriyyət hökuməti Azərbaycan xalqına qarşı törətdikləri cinayətlərə görə 30 il iş vermişdi. Adlarını sıra ilə yazıram: Dəli Qara, Əli, Xankişi Məmmədov, İsa Namazov, Tapdıq Nəbiyev..."
Bəzi tarixçilərin “1918-1919-cu illərdə Yelizavetpol quberniyasında kəndli qiyamının lideri” kimi qələmə verdiyi Qatır Məmməd 1887-ci ildə Goranboyda doğulub. “Adam öldürdüyü üçün sürgün olunmuş, ancaq qaçaraq bolşeviklər ilə dostlaşmışdır. Yenidən həbs olunaraq sürgün olunmuş, 1917-ci il Rusiya inqilabından sonra geri dönmüş və öz dəstəsi ilə ADR müsavat hökumətinə qarşı mübarizə aparmışdır. Hərbi nazir Fətəli xan Xoyskinin başçılıq etdiyi dəstəyə ağır zərbə endirmiş, bölgədə varlıların malikənələrini viran qoyub, dəmiryol hərəkətini pozmuşdur. Qatır Məmməd ölkənin paytaxtı ilə qərbini birləşdirən telefon, teleqraf xətlərini dağıdıb sıradan çıxarmış, Bakı-Gəncə dəmiryolunu partlatmışdır. Müsavat qoşunu tərəfindən mühasirəyə alınaraq Teymur bəy Mirzə Hacı bəy oğlu tərəfindən öldürülmüşdür. Sovet Azərbaycanı zamanı Azərbaycan Qatır Məmməd xalq qəhrəmanı elan edilmiş, heykəlləri qoyulub, adına küçələr salınmışdır. Haqqında film çəkilmişdir. Sovet hakimiyyəti dağıldıqdan sonra Gəncədəki heykəli götürülmüşdür”. Bu, onun bioqrafiyasından götürülən məlumatdır.
Qatır Məmmədin Goranboy şəhərindəki abidəsi götürülməlidir, yoxsa yox?
“Cumhuriyyət dümənlərinin hər yerdən abidələri sökülməlidir”
AMEA-nın Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, fəlsəfə doktoru, BAO sədrinin müavini, siyasi şərhçi Faiq Ələkbərli “Bakı-Xəbər”ə “Əlbəttə, Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti dövründə ona qarşı silahlı mübarizə aparanlara, müqavimət göstərənlərə istər azərbaycanlı, istərsə də qeyri-azərbaycanlı olsun, münasibət birmənalı deyil. Əgər məsələyə hərtərəfli yanaşsaq və Cumhuriyyətin varisiyiksə ona qarşı mübarizə aparanlara da münasibət dəyişilməlidir. Sovet dövründə Cumhuriyyətə qarşı silahlı qiyam qaldıranlar Qatır Məmməd və başqalarını müsbət dəyərləndirirdilər. Ancaq ruslarla, ermənilərlə birləşib Cumhuriyyətə qarşı mübarizə aparanlar heç də bizim müstəqilliyimizin tərəfdarı olmayıblar. Çünki Azərbaycan Cumhuriyyəti milli, müstəqil, azad bir dövlət idi. Ancaq Azərbaycan SSR-in ilk dövrlərində respublikamız sözdə müstəqil olsa da, sonradan ZSFSR adı altında SSRİ-yə birləşdirildi. 1937-ci ildə isə müstəqil Azərbaycan SSR yenə də SSRİ-nin tərkibində qaldı. Ancaq Azərbaycan Cumhuriyyəti müstəqil dövlət idi. Bu anlamda Qatır Məmməd və digərilərinin Cumhuriyyətə qarşı əldə silah mübarizə aparması qəbuledilməzdir. Eləcə də Əliheydər Qarayev, Ruhulla Axundov, Səməd Ağamalıoğlu, Dadaş Bünyadzadə, Həmid Sultanov, Ayna Sultanova, Qəzənfər Musabəyov, Məşədi Əzizbəyov və başqaları da Cumhuriyyətə qarşı mübarizə aparıb. Son 32 il ərzində Məşədi Əzizbəyovun, Qəzənfər Musabəyovun və başqalarının heykəlləri götürüldü, amma müəyyən şəxslər var ki, onların abidələri hələ də qalıb. Bəzi bölgələrdə o abidələr sökülməyib. Bu məsələdə dəqiqlik olmalıdır. Qatır Məmmədin abidəsinə bizim ehtiyacımız yoxdur”-deyə bildirdi. F.Ələkbərli qeyd etdi ki, Cumhuriyyət əleyhinə döyüşənlərin abidələri götürülməlidir, çünki onlar milli müstəqil Azərbaycana qarşı vuruşublar. F.Ələkbərli dedi ki, Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin düşməni olan şəxslərin abidələri bir yerə toplanmalı və onların heykəlləri ayrıca saxlanılmalı, xüsisi lövhələrə onların kim olduğu yazılmalı, əməlləri haqda məlumatlar qeyd olunmalıdır. “Ancaq sovet dövründə elə şəxsiyyətlər olub ki, onların abidəsi qalmalıdır. Məsələn, Nəriman Nərimanov kimi. Onun abidəsinin saxlanılması hardasa qəbulediləndir. Ancaq Qatır Məmməd kimilərinin abidəsinin qalması qəbuledilməzdir. Mən sovet dövründə yaşamış bütün şəxslərin abidələrinin ucdantutma götürülməsinin tərəfdarı deyiləm. Ancaq Cumhuriyyətə qarşı mübarizə aparanların və bir çox məsələlərdə ifrata varanların abidəsinin olması doğru deyil. Biz onların yerinə məhz cumhuriyyətin şəhidlərinə abidələr ucaltmalıyıq. Bəli, Cumhuriyyət uğrunda mübarizə aparanlara da abidələr qoymalıyıq...Nəsib bəy Yusifbəyliyə, Fətəli xan Xoyluya, Xosrov bəy Sultanova, Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə, Ümmugülsümə, Əhməd Cavada, Seyid Hüseynə, Almas İldırıma və başqalaraına abidələr qoyulması vacibdir.
Amma Cumhuriyyət dümənlərinin hər yerdən abidələri sökülməlidir”- deyə F.Ələkbərli vurğuladı.
İradə SARIYEVA
