Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) müvafiq elmi-tədqiqat institutlarında Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda yerləşən və soydaşlarımızın yaşadığı tarixi torpaqlarımız barədə ayrıca şöbələrin olması arzuediləndir.
Məsələn, Cənubi Azərbaycanı öyrənən xüsusi şöbə olmalıdır ki, biz tarixi ərazimiz haqda daha geniş məlumata malik olaq. Əlbəttə, Cənubi Azərbaycan tarixi torpaqlarımızın bir hissəsidir, orada soydaşlarımız yaşayır, bu ərazi dərindən öyrənilməlidir.
AMEA-nın Ədəbiyyat, Folklor, Tarix İnstitutlarında ayrıca Cənubi Azərbaycan şöbələri olsa da, əldə etdiyimiz məlumata görə, Arxeologiya, Etnoqrafiya və Antropologiya İnstitutunda belə bir şöbə yoxdur. Daha doğrusu, keçən sayımızda Cənubi Azərbaycandakı abidələrlə bağlı araşdırma aparırdıq və barədə rəy öyrənmək üçün sözügedən elmi-tədqiqat institutunun bir neçə əməkdaşı ilə əlaqə saxladıqda onlar dedilər ki, burada Cənubi Azərbaycanı öyrənən şöbə, tədqiqatçılar yoxdur. Bu səbəbdən də öyrənmək istədik ki, AMEA-nın Arxeologiya, Etnoqrafiya və Antropologiya İnstitutunda hansı səbəbdən Cənubi Azərbaycanla bağlı şöbə yoxdur?
Əksər mütəxəssislərin sözlərinə görə, Arxeologiya İnstitutunda belə bir şöbənin açılması mütləqdir. Bu şöbənin əməkdaşları Cənubi Azərbaycan etnoqrafiyası və arxeologiyası, oradakı abidələrlə bağlı ciddi araşdırmalar aparmalıdırlar. Mütəxəssislər deyir ki, Şimali Azərbaycanda Cənubi Azərbaycan abidələri elə də dərindən öyrənilməyib. Əlbəttə, məlum səbəblərdən, Azərbaycan arxeoloqları gedib öz başına Cənubi Azərbaycan ərazisində arxeoloji qazıntılar apara bilməz. Bu təbiidir. Amma bu heç də onların Cənubi Azərbaycan abidələrini öyrənməsinə mane ola bilməz. Abidələri öyrənmək üçün ən müxtəlif vasitələr və variantlar var. Çox istərdik ki, institutun əməkdaşları Cənubi Azərbaycan abidələrini yaxşı öyrənsinlər. Çünki molla rejimi o abidələrin çoxunu məhv edib, bəzilərini ağır şəkildə zədələyib, müəyyən bir hissəsini yer üzündən silməyi planlaşdırır. Bu abidələr öyrənilmədiyindən sabah biz molla rejiminin məhv etdiyi abidələrin siyahısını üzə çıxara bilməyəcəyik. Bu gün soydaşlarımız haray salırlar ki, abidələrimiz məhv edilir, yer üzündən silinir və sair.
Görək, AMEA-nın Arxeologiya, Etnoqrafiya və Antropologiya İnstitundan məsələyə necə yanaşırlar?
İnstitut:“Bizim institutda Cənubi Azərbaycan arxeologiyasını öyrənən şöbə...”
Arxeologiya İnstitutundan bildirdilər ki, institutda Cənubi Azərbaycanın etnoqrafiyası öyrənilir. Əməkdaşlar onu da dedilər ki, lakin oranın arxeologiyası və antropologiyası artıq qazıntılar zamanı öyrənilə bilər, bu təqdirdə onun öyrənilməsi praktik olaraq mümkündür.
İnstitutun mətbuat xidmətindən isə “Bakı-Xəbər”ə bildirdilər ki, bu elmi-tədqiqat institutunda Cənubi Azərbaycanın arxeologiyasını, abidələrini öyrənən şöbənin yaradılması praktik cəhətdən mümkün deyil. “Bizim institutda Cənubi Azərbaycan arxeologiyasını öyrənən şöbə niyə yoxdur? Çünki burada Cənubi Azərbaycan arxeologiyası şöbəsi olması üçün biz gərək gedib o ərazidə arxeoloji tədqiqatlar, qazıntılar, araşdırmalar aparaq. Ora tamam ayrı dövlətdir. Buradan kim gedib orada tədqiqat apara bilər? Kim bizə izacə verir ki, gedib orada arxeoloji qazıntılar aparaq? Bu heç cür mümkün deyil. Bu səbəbdən də bizdə Cənubi Azərbaycanla bağlı şöbə yoxdur. Folkloru, ədəbiyyatı öyrənmək fərqli bir məsələdir, bunu kitabdan, arxivdən və sair araşdırma aparıb öyrənmək mümkündür. Amma arxeoloji qazıntılar aparmaq üçün biz əraziyə getməliyik və orada tədqiqatlar aparmalıyıq. Ona görə də bu mümkün olan məsələ deyil”-deyə mətbuat xidmətindən bildirildi.
Bünyamin Qəmbərli: “Azərbaycan tarixini öyrənməyin əsas sorunlarından biri Azərbaycanın Güneyində arxeoloji qazıntıların aparılmamasıdır”
Məsələyə ekspert yanaşması da maraqlı olar deyə müstəqil siyasətçi, eyni zamanda da etnoqraf mütəxəssis Bünyamin Qəmbərli ilə əlaqə saxladıq. B.Qəmbərlinin məsələyə yanaşması bir qədər fərqlidir. O hesab edir ki, Azərbaycanın hər tarixi ərazisi ilə bağlı elmi-tədqiqat institutlarında ayrıca şöbələrin yaradılması bizim bütövləşməyimizə, tariximizi kompleks öyrənməyimizə mane olur. “Düşünürəm ki, istər Tarix, istər Folklor, istər Ədəbiyyat İnstitutlarında Cənubi Azərbaycan şöbəsinin olmasının özü yanlışdır. Azərbaycan bir bütövdür. Azərbaycanın hansısa parçalarının müxtəlif dövlətlərin işğalında olması onların hər biri üçün ayrıca şöbələr yaradılmalı olması anlamına gəlmir. O zaman sual oluna bilər: nədən Dərbənd, Borçalı, Kərkük şöbəsi yoxdur? Bu baxımdan düşünürəm ki, bu şöbələrin olmasının özü yanlışdır. Azərbaycanın tarixi də, arxeologiyası da, etnoqrafiyası da heç bir yerə bölünmədən bütöv araşdırılmalıdır. Qüzey Azərbaycanla Güney Azərbaycanın tarixi ayrı yazılmamalıdır. Azərbaycan dövləti birdir. Səfəvilər, Əfşarlar, Qacarlar, onlardan əvvəl Ağqoyunlular, Qaraqoyunlular dövründə ayrı-ayrı bölgələrdə gedən proseslər tamamilə araşdırılmalıdır. Eləcə də folklorunuz və etnoqrafiyamız. Ərdəbil, Borçalı və sair folkloru Azərbaycan folklorunun tərkib hissəsi olaraq araşdırılmalıdır. Ədəbiyyat da həmçinin. Bizim elə şairlərimiz olub ki, onlar həm Güneydə, həm də Qüzeydə yaşayıblar. Biz bunları necə öyrənəcəyik, Güneyli, yoxsa Qüzeyli kimi? Bu səbəbdən də buna bütöv yanaşılmalıdır. Konkret olaraq Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutuna gəlincə, təbii, Azərbaycanın arxeologiyası və etnoqrafiyası çox ciddi şəkildə dərindən öyrənilməlidir. Rəhmətlik Əbülfəz Elçibəy də vurğulayırdı ki, Azərbaycan tarixini öyrənməyin əsas sorunlarından biri Azərbaycanın Güneyində arxeoloji qazıntıların aparılmamasıdır. Çünki Azərbaycanın Güneyi dünya mədəniyyətinin beşiklərindən biridir. Əgər Azərbaycanən Güneyində arxeoloji qazıntılar, ciddi etnoqrafik tədqiqatlar aparılarsa o zaman Azərbaycan tarixində daha ciddi şəkildə yeniliklər üzə çıxacaq”.
B.Qəmbərli deyir ki, bu istiqamətdə araşdırmalar aparılsa, bu coğrafiyadakı insanların həyatı-məişəti, məskunlaşması ilə bağlı çox ciddi faktlar əldə oluna bilər...
İradə SARIYEVA
