Elm bu gün istənilən dövlətin qüdrətli olmasında, dinamik tərəqqisində elm birmənalı şəkildə fundamental rol oynayır. Elmin yüksək tərəqqisi qeydə alınmayan ölkənin nüfuzlu beynəlxalq hüquqi subyekt olması, inkişafında mühüm nailiyyətlərə imza atması sadəcə mümkünsüz hesab edilir.
Bu mənada təsadüfi deyil ki, müstəqil beynəlxalq subyekt kimi mövqeyini daha da gücləndirməyə çalışan Azərbaycan elmi tərəqqiyə xüsusi diqqət edir, bu xüsusda konkret dövlət siyasəti yürüdülür. Amma təbii ki, təkcə elm siyasəti kifayət deyil. Azərbaycan da daxil olmaqla istənilən ölkənin üzləşdiyi çətinliklərin öhdəsindən müstəqil şəkildə gəlməsi və dünya birliyinin elmi-texniki həyatında layiqincə iştirak etmələri üçün bütün səviyyələrdə elm və texnologiya sahəsində təhsil gücləndirilməli, tədqiqat imkanları inkişaf etdirilməlidirlər.
Bilik iqtisadiyyatına diqqət artır
Məlum həqiqətdir ki, səhiyyə, kənd təsərrüfatı, rabitə, enerji, sənaye inkişafı və infrastruktur kimi sahələr də daxil olmaqla, davamlı inkişaf yolunda olan problemlərin öhdəsindən gəlmək üçün ölkələrə elm, texnologiya və mühəndislik sahələrində yüksək potensial lazımdır. Eyni zamanda, investisiyalar təkcə milli idarəetmə sistemlərinə və əsaslı elm siyasətlərinə deyil, həm də bütün səviyyələrdə yüksək səviyyədə elmi təhsili, səmərəli mühəndislik təlimini və yüksək keyfiyyətli universitet, tədqiqat mərkəzlərini nəzərdə tutan potensialın gücləndirilməsinə yönəldilməlidir. Yerli tədqiqat və ya texnologiya transferindən əldə edilən elmi bilik və bacarıqlar müasir cəmiyyətin davamlı inkişaf yolunda üzləşdiyi çoxsaylı çağırışlara adekvat cavabların hazırlanması və həyata keçirilməsində mühüm rol oynayır.
Faydalı məhsul və xidmətlər yaratmaq üçün elmdən, texnologiyadan istifadəni nəzərdə tutan potensialdan istifadə ölkənin üzləşdiyi problemlərin həllində mühüm rol oynayır. Bu fonda müasir şəraitdə mütəxəssislərin hazırlanmasının sosial qaydasında ciddi dəyişiklik müşahidə edilir. Elmi-pedaqoji fəaliyyətdə yeniliklərin nəticəsi isə mütəxəssis hazırlığının çoxpilləli sistemidir. Hazırda Azərbaycan ali məktəblərində həyata keçirilən çoxpilləli ali pedaqoji təhsil tələbə kontingentinə fundamental təhsil hazırlığı əldə etməyə imkan verir. Ümumiyyətlə, son illərdə Azərbaycanda elmə kifayət qədər tələbat olması özünü açıq büruzə verir. Bu vəziyyətdə əsas problem elmin düzgün təşkili və ölkənin rəqabət qabiliyyətini təmin edən, inkişaf etdirməyə qadir olan milli innovasiya sisteminin inkişafındadır. Bu, iqtisadiyyatda yeni tendensiyanın, yəni onun rayonlaşdırılmasının yaranmasına işarə edən zamanın çağırışlarına cavab vermək üçün də zəruridir. Çünki regionlarin davamlı inkişaf konsepsiyasının həyata keçirilməsində həlledici amillərdən biri də təhsil sisteminin regional xüsusiyyətlər nəzərə alınmaqla prioritet inkişafıdır. Buna görə də, ölkəmizdə həyata keçirilən təhsil siyasətinin əsas prioriteti Azərbaycanda təhsil komplekslərinin inkişaf səviyyəsində əhəmiyyətli fərqlərin azaldılmasına yönəlmiş, vahid təhsil məkanının formalaşmasına yönəlmiş modelin qurulmasına nail olmaqdır. Bu, inkişafın beynəlxalq aspektini nəzərə alır. Bu halda milli iqtisadiyyatın və cəmiyyətin inkişafı üçün elmi tədqiqatların səmərəliliyinə, əhəmiyyətinə və nəticələrinə tələbatın artırılmasını təmin edən fundamental və kəşfiyyat xarakterli elmi tədqiqatların idarə edilməsinin səmərəli sisteminin formalaşdırılması da ön plandadır. Azərbaycan təhsil və elm sistemində islahatlar buna xidmət edir. Bütün bunlar onu göstərir ki, Azərbaycanda inkişaf üçün ölkənin elmi, texnoloji təchizatı ön planda yer alır. İndi ölkədə başlıca məqsəd bilik iqtisadiyyatına, sosial kapitala əsaslanan dövlət və cəmiyyət sisteminin qurulmasıdır. Bu isə ictimai sərvət və dəyərlərə, prioritet və meyarlara keyfiyyətcə yeni münasibət göstərilməsi ilə müşahidə edilir. Azərbaycanda bu gün biliyin iqtisadiyyatına və sosial kapitala əsaslanmış sistemin qurulması artıq ölkəyə mühüm uğurlar qazandırır.
Təhsilə, elmi-tədqiqatlara yönələn dövlət xərcləri artır
Geniş vüsət alan qloballaşma proseslərini nəzərə alaraq, iqtisadi inkişafın müəyyənedici amillərindən biri mütəxəssislərin peşəkar mobilliyinə əsaslanan müasir dəyərlər meyarıdır. Bu, müəyyən bir vəziyyətin inkişafı üçün mümkün variantları idarə edə bilən, problemin həllinə çevik və yaradıcı yanaşmaya malik olan səriştəli şəxslərin potensialından səmərəli istifadədir. Eyni zamanda bu, ümumilikdə peşə təhsili sistemi və ali təhsil üçün sosial sifarişdir. Məsələnin həlli üçün ilk növbədə elmi-pedaqoji kadrların hazırlanması, ixtisasının artırılması ön planda gəlir. Təsadüfi deyil ki, qeyd edilən faktora artıq Azərbaycanda da xüsusi diqqət olunur.
Hələ əsrin əvvəllərindən başlayaraq, elm və texnologiyanın inkişafı üzrə dövlət strategiyasının əsas istiqamətlərində mühüm yeniliklər müşahidə edilir. Bu, həmin istiqamətdə texnoloji inkişaf imitasiyasına son qoyulması, müstəqil innovasiyaya keçid və yüksək texnologiyaların tərəqqisinə nail olmaqdır. Dövlət bir sıra elm və texnologiya sahələrində dünya miqyasında mühüm nailiyyətlərin əldə edilməsini, yüksək texnologiyanın bir sıra vacib elm və strateji sahələrində önəmli nailiyyətlərə onlara nail olmağı vəzifə kimi müəyyənləşdirib. Təsadüfi deyil ki, təhsilə, elmi-tədqiqatlara yönələn dövlət xərcləri artır. Ölkədə dövlət innovasiya sisteminin əsasları qoyulub, elm və texnikanın inkişafı üçün əsas şəraitin yaradılmasında nəzərəçarpacaq nəticələr əldə olunub. Azərbaycanda bundan sonra da innovasiya potensialının yüksək səviyyədə olması gözlənilir. O da bəllidir ki, müasir informasiya cəmiyyətinə keçid yalnız müasir texnologiyadan istifadə etmək demək deyildir. Eyni zamanda, onu, informasiyanı, bir strateji resurs kimi, sərvətin yeni növü kimi anlamaqdır. Başqa sözlə bilik iqtisadiyyatında izafı dəyər zəhmət sayəsində deyil, bilik sahəsində əldə edilir, bilik iqtisadiyyatında fərdlərlə qarşılıqlı əlaqə uğur gətirir. Amma o da qeyd edilməlidir ki, müasir cəmiyyətdə elm insan fəaliyyətinin bütün sahələrinə toxunur, ictimai həyata təsiri sürətlə artır. Azərbaycanda bütün bunlar mütləq formada nəzərə alınır.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
