Prezidentin Sərəncamı ilə dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin anadan olmasının 880 illi münasibətilə ölkəmizdə 2021-ci il “Nizami Gəncəvi İli” elan olunub. Əlbəttə, bu, dövlət başçısının Nizami dünyasına, Nizami dühasına və Nizami irsinə verdiyi böyük dəyərin, əhəmiyyətin təzahürüdür.
Amma gəlin görək, 880 illiyini qeyd etdiyimiz Nizami Gəncəvinin doğulduğu qədim Gəncənin hazırkı mənzərəsi necədir? Nizami Gəncəvinin anadan olduğu, yazıb-yaratdığı, kamalı və söz sərvəti ilə işıqlandırdığı qədim Gəncənin bugünkü vəziyyəti qətiyyən ürəkaçan deyil. Çox təəssüflər olsun ki, son vaxtlar qədim Gəncənin - Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun zibil poliqonuna çevrildiyi, qədim tariximizin zibillər altında qaldığı haqda qanqaraldıcı, təəssüfləndirici xəbərlər alırıq. Amma nədənsə, hələ rəsmi qurumlar bu məsələyə reaksiya verməyə tələsmirlər. Gəncə şəhər ictimaiyyəti isə həyəcan təbili çalır, “Qədim Gəncəni zibillikdən təmizləyin” deyə dünyaya səs salır.
“Qədim Gəncə qalasının nisbətən salamat qalmış Qala bürcü, körpü və qala divarları olan hissəsi zibildən tam təmizlənməli...”
Məsələ ilə bağlı “Cavadxan” Tarix və Mədəniyyət Fondunun rəhbəri Müzadil Həsənovla əlaqə saxladıq. M.Həsənov bizimlə söhbətində təəssüflə bildurdi ki, qədim Gəncə hazırda zibilliklər içində qalıb. M.Həsənov eyni zamanda bizə qədim Gəncənin hazırkı vəziyyətini əks etdirən fotoşəkillər və videogöüntülər də təqdim edib.
M.Həsənov qeyd etdi ki, Nizami Gəncəvinin doğulduğu və 1988-ci ildə Nazirlər Soveti tərəfindən dövlət qorugu elan edilən qədim Gəncə zibil poliqonuna çevrilib, bura zibil içindədir. Müsahibimiz bildirdi ki, qoruğun vəziyyəti çox acınacaqlıdır və bir necə dəfə monitorinq keçirilib, monitorinqin nəticələri ictimailəşdirilib, müraciətlər edilib, amma hələ problem öz həllini tapmayıb: “Çox təəssüf ki, qədim Gəncə zibil poliqonuna çevrilib. Ərazi tamamilə zibillikdən təmizlənməlidir”.
M.Həsənovun sözlərinə görə, Gəncə İctimai İştirakçılıq Məclisi Gəncə Dövlət Tarix Mədəniyyət Qoruğu ilə bağlı müraciət də edib. Müraciətdə qeyd edilir: “Gəncə İctimai İştirakçılıq Məclisinin üzvləri 15 oktyabr 2021-ci il tarixində Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu ərazisində ictimai monitorinq həyata keçirib və Gəncə Dövlət Tarix Mədəniyyət Qoruğu, 1988-cı ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin qərarına əsasən ən yüksək dərəcəli qoruq statusu almasına baxmayaraq, təəssüf ki, elə həmin dövrdən çox zəif qorunub. Qoruq anlayışı üçün xarakterik olan zəruri tələblər təmin olunmamış qalıb: onun sərhədləri işarələnmədiyi və ərazisi hasarlanmadığı üçün mühafizəsini normal şəkildə təşkil etmək mümkün olmayıb. Digər yandan, Qoruq ərazisində o vaxtdan onlarla sənədsiz ev tikilib, tarixi abidələrin çoxu sökülüb və nəzarətsizlikdən dağıdılıb və bu təzahür indi də davam etməkdədir. Həmçinin qoruq ərazisinə çirkab suları və kanalizasiya axıdılıb və indi də axıdılmaqdadır.
Son bir neçə ildə isə əraziyə nəzarətsiz şəkildə yüzlərlə-minlərlə yük maşını həcmində tullantı, yəni on minlərlə ton məişət, sənaye və tikinti tullantıları tökülüb və bu, əfsus ki, bir çox tarixi abidənin faktiki olaraq məhv edilməsinə gətirib çıxarıb.
Görünür, bu acınacaqlı vəziyyətdən narahat olan bir sıra dövləti qurumları təqdirəlayiq addımlar atmağa başlayıblar. Belə ki, Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinin rəhbərliyinin tapşırığına əsasən Xidmətin Gəncə Regional idarəsinin yeni rəhbərliyi tərəfindən bir müddət əvvəl Qoruq ərazisində geniş monitorinq keçirilib və mövcud vəziyyətlə bağlı görülməli olan lazımi tədbirlər haqda aidiyyəti üzrə məruzələr edilib. Eləcə də, Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun yeni rəhbərliyi də gücləri və imkanları daxilində, əsasən Nizami məqbərəsi ətrafında abadlıq işləri aparıb, yeni artezian quyusu quraşdırıb istifadəyə verib, yaşıllıq zolaqlarını artırıb. Bütün bu müsbət addımlarla yanaşı, ümumilikdə 1482 (min dörd yüz səksən iki) hektar genişlikdə ərazini əhatə edən Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun nəzarəti və mühafizəsi üçün qoruğun yetərli işçi qüvvəsi (cəmi 22 işçi) və texniki vasitələri mövcud deyil. Gəncə İctimai İştirakçılıq Məclisi aparılan monitorinqin nəticələrini təhlil edərək, ilkin mərhələdə yerli miqyasda həyata keçirilməsi mümkün olan təxirəsalınmaz tədbirlər haqda təkliflər paketi hazırlayıb”.
Tarixi irsimizin xilas edilməsi üçün bütün aidiyyəti və maraqlı qurumları, eləcə də şəhər ictimaiyyətini bu önəmli istiqamətdə birgə fəaliyyət göstərməyə və sıx əməkdaşlıq etməyə çağıran Gəncə İctimai İştirakçılıq Məclisi bu istiqamətdə Gəncə şəhər İcra Hakimiyyəti (İH), Mədəniyyət Nazirliyi, Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti (MİQİBDX), Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu (GDTMQ), Gəncə İcra hakimiyyəti Mənzil Kommunal Tikinti İstehsalat Birliyi (MKTİB), Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi (ETSN), Daxili İşlər Nazirliyi (DİN), Kəpəz Bələdiyyəsi Dövlət Turizm Agentliyi (DTA) və Təhsil Nazirliyi (Gəncə Təhsil İdarəsi- GTİ) kimi rəsmi qurumlardan dəstək gözlədiklərini bildirirlər.
“Bu genişmiqyaslı tərəfdaşlığın nəticəsində tarixi mədəni irsimizin qorunmasında müsbət nəticələr əldə ediləcəyini əminliklə söyləmək mümkündür.
Müraciət müəllifləri təklif edir ki, baş verənlərin qarşısını almaq üçün qoruq ərazisinə yük maşınlarının keçidi hər tərəfdən tam bağlanmalıdır, ərazidə təmizlik işlərinin aparılması üçün əsas yolda kamera və şlaqbaumla təchiz olunmuş bir mühafizə postu quraşdırılmalıdır, əraziyə zibil atan və çirkab suları axıdan müəssisə, qurum və vətəndaşlara qarşı ciddi və sərt şəkildə cərimələr tədbiq edilməli, qanun pozuntuları TV kanallarda, sosial şəbəkələrdə ictimailəşməlidir, paralel olaraq başqa yerdə alternativ tullantı poliqonu yaradılması və zibil emalı zavodu quraşdırılması vacibdir, ərazidə bir neçə dəfə ümumşəhər iməcilikləri təşkil edilməli, bu işə texnikalar (ekskovatorlar, traktorlar, yük maşınları) və canlı qüvvə cəlb edilməli, ərazi mütəxəssislərin nəzarət altında təmizlənməlidir, qədim Gəncə qalasının nisbətən salamat qalmış Qala bürcü, körpü və qala divarları olan hissəsi zibildən tam təmizlənməli, ərazi abadlaşdırılmalı, burada yaşıllıq salınmalıdır, yer xüsusi mühafizə işarələrilə nişanlanmalı, məlumat lövhələri vurulmalı, oturacaqlar quraşdırılmalı, ərazinin yolları abadlaşdırılmalıdır, mütəmadi şəkildə həmin yerə ekskursiyalar təşkil edilməli, təhsil müəssisələrindən şagird və tələbələrin, yerli və xarici turistlərin əraziyə gəzintiləri təşkil edilməlidir, qoruğun sərhədləri yenidən mühafizə üçün işarələnməli və bu ərazi bütün perimetr üzrə məlumatlandırıcı və xəbərdarlıq lövhələri ilə təchiz edilməlidir. Müəyyən xüsusi önəmli hissələrinin hasarlanması təşkil edilməlidir, olduqca geniş sahəsi olan, ümumilikdə 1482 hektar ərazini əhatə edən Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun mühafizəsinin mükəmməl təşkil edilməsi üçün əlavə əməkdaşlar, o cümlədən azı 10 nəfər mühafizəçi ştatı ayrılması məqsədəuyğun hesab edilir, müxtəlif dövrlərdə, xüsusən ötən əsrin 80-ci illərində AMEA-nın arxeoloji ekspedisiyalari tərəfindən aşkarlanmış, dünya əhəmiyyətli tapıntılar kimi təsdiq olunmuş, hazırda zir-zibil və torpaq qatları altında qalaraq itib-batmış qiymətli tarixi obyekt və artefaktların yerləri Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun sxem və xəritələrinə əsasən dəqiqləşdirilməli və onların yenidən üzə çıxarılması, konservasiya və qorunması üçün mütəxəssislərin iştirakı ilə xüsusi tədbirlər görülməlidir. Təkliflərdə o da qeyd edilir ki, Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun tam təmizlənməsi, abadlaşdırılması və ətrafının hasarlanması ilə yanaşı, AMEA tərəfindən sözügedən ərazidə yeni arxeoloji ekspedisiyaların təşkil edilməsi və bu işlərə maliyyə ayrılması üçün yaxın gələcəkdə aidiyyəti qurumların Nazirlər Kabinetinə müraciət etməsi məqsədəuyğun hesab edilir. “Qeyd edilən bütün məsələlərin operativ həlli və birgə işin səmərəli təşkili üçün Gəncə şəhər İcra Hakimiyyəti yanında müvafiq qurumların və ictimaiyyətin nümayəndələrindən ibarət Operativ Koordinasiya Mərkəzinin yaradılması məqsədəuğun hesab edilir”- deyə sənəddə qeyd edilir.
M.Həsənov onu da əlavə etdi ki, son monitorinqdən sonra Gəncə Şəhər İcra başçısı məsələyə reaksiya verib: “Son monitorinqdən sonra Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı özü iki dəfə əlaqə saxladı, zəng vurdu və birlikdə gedib qoruq ərazisinə baxış keçirdik. İcra başçısı tapşırıqlar verdi. Biz də təklif etmişik ki, Qədim Gəncə qalasının nisbətən salamat qalmış Qala bürcü, körpü və qala divarları olan hissəsi zibildən tam təmizlənməli, ərazi abadlaşdırılmalı, burada yaşıllıq salınmalıdır. İcra başçısı da bu barədə əlaqədar qurumlara tapşırıq verib. Biz sonuncu dəfə orada keçən həftənin bazar günü olmuşuq. Qədim Gəncənin təmizlənməsinə bu həftənin birinci günü başlanılmalı idi, amma təəssüf ki, hələ təmizlik işinə başlanılmayıb. Burada vəziyyət həqiqətən də acınacaqlıdır, günü-gündən tariximiz itir, dağılır. Sizə fotoları da göndərmişəm, hər şey orada ifadə olunub. Ümumən vəziyyət çox acınacaqlıdır. Yəni demək olar ki, burada olanların 90 faizini itmiş hesab etmək olar. Bəlkə bu yanlış məsələ dayandırılsa, ərazidən zibillər daşınsa və arxeoloji qazıntılara başlanılsa, bəlkə də onları xilas etmək mümkün olar. Bu isə hələlik real görsənmir. Biz Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti ilə təmasdayıq. Xidmətin də rəhbərliyi yenidir və vəziyyətin yaranmasında, belə götürdükdə, onların elə də böyük suçu yoxdur. Xidmətdən açıqlama verilmişdi ki, bununla bağlı yuxarı təşkilatlara məruzə edililib. Yəni zibilliyin təmizlənməsi üçün vəsaitin ayrılması ilə bağlı, yəqin ki, Nazirlər Kabinetinə, Heydər Əliyev Fonduna və başqa qurumlara müraciət etsinlər.
Amma hələlik vəziyyət bu yerdədir və real dəyişiklik yoxdur. Bütün təşkilatlar deyir ki, müraciət etmişik, pul ayrılmalıdır ki, qoruğun ərazisi mühafizə olunsun. Həqiqətən də qoruğun sahəsi böyükdür və qoruğun mühafizəçilərinin də sayı yetərincə deyil”- deyə bildirən M.Həsənovun sözlərinə görə, Gəncə şəhər İH-dən qoruğa gedən yolun bağlanmasının vacibliyi deyilib və bu istiqamətdə ilkin tədbirlər həyata keçirilməlidir ki, maşınlar ora daxil olmasın.
Biz də ümid edirik ki, dövlətin aidiyyəti qurumları Gəncə ictimaiyyətinin səsini eşidib, zibil altında qalan qədim Gəncəni xilas edəcəklər.
İradə SARIYEVA
