Azərbaycanda dərslik siyasətinə cavabdeh olan qurumlar, nədənsə, “Sinifdənxaric oxu”, yaxud da tədris vəsaiti üçün digər köməkçi vəsaitlərə nəzarət həyata keçirmir. Mətbəələr, naşirlər müəlliflərlə və tərtibçilərlə əlbir olub ordan-burdan topladıqları materialları, nağıl və rəvayətləri bir yerə yığıb şəkilli bir vəsait çap edirlər, adını da “Sinifdənxaric oxu” qoyurlar.
Maraqlıdır ki, bu vəsaitləri şagirdlərə tövsiyə edən müəllimlərin özləri belə o vəsaitlərin içərisindən xəbərsiz olur. Məsələ burasındadır ki, dərsliklərdə, eləcə də “Sinifdənxaric oxu”da, köməkçi vəsaitlərdəki ciddi nöqsanları əsasən valideynlər müşahidə edib həyəcan təbili çalırlar. Ondan sonra əlaqədar təşkilatlar hərəkətə keçir.
Orta ümumtəhsil məktəblərinin 3-cü sinif şagirdlərinə tədris edilən “Sinifdənxaric oxu”dakı nöqsanları da valdeynlər aşkarlayaraq ictimailəşdiriblər. Məlumatlara görə, 3-cü sinif şagirdinə tapşırılan “Sinifdənxaric oxu” dərsliyindəki rəvayətlərdə o yaş qrupuna aid olmayan mövzular qeydə alınıb. Mətndə “intihar”, “qadın hiyləgərliyi”, “başqasının arvadına göz dikmək” və s. kimi düzgün olmayan mövzulara toxunulub. Bu kimi məsələlər azyaşlıların psixologiyasına mənfi təsir göstərir.
“Sinifdənxaric oxu” dərsliklərində bu kimi uyğun olmayan mövzulara çox rast gəlinir. Bəzi isbaz nəşriyyatlar pul qazanmagı uşaqların mənəvi inkişafından üstün tuturlar. Halbuki, sinifdənxaric oxu vəsaitləri xüsusi həssaslıqla hazırlanmalıdır. İşbazlar uşaq tərbiyəsini alverə cevirir, buna isə nəzarət mexanizmi yoxdur.
“Bu sahədə senzuranın, ciddi nəzarətin həyata keçirilməsi vacibdir”
Tanınmış uşaq yazıçısı Sevinc Nuruqızı “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, uşaq oxusuna münasibət olduqca pisdir. S.Nuruqızının sözlərinə görə, nəşriyyatlar mütəxəssislərlə məsləhətləşmədən “Sinifdənxaric oxu” kitbları hazırlayırlar və heç dəxli olmayan mövzuları bura daxil edirlər. “Bu bir rəvayətdir və rəvayətin olması o demək deyil ki, mütəq “Sinifdənxaric oxu” dərsliyinə salınmalıdır. Özü də 3-cü sinif üçün olan vəsaitə. Bəlkə bu elə bir rəvayətdir ki, nə vaxtsa kimin tərəfindənsə quraşdırılıb, hansı yollarla səriştəsiz adamlar tərəfindən kitaba salınıb, amma bunu götürüb azyaşlılar üçün “Sinifdənxaric oxu” dərsliyinə salmaq nə dərəcədə düzgündür? Onu da deyim ki, bu dərsliklər qriflə deyil deyə, hansı nəşriyyat istəyir çap edir. Yəni “Sinifdənxaric oxu” dərslikləri Təhsil Nazirliyinin nəzarətində olan dərsliklər deyil. Bu sadəcə oxu materialıdır və onu da nəşriyyatlar necə istəyir elə hazırlayır. Onlar bu vəsaitləri çapa hazırlayarkən heç bir mütəxəssislə məsləhətləşmir və heç bir kriteriyanı gözləmirlər, uşaqların yaş qrupunu, psixologiyasını nəzərə almırlar. Halbuki, uşaqların yaş qrupunu, yaş psixologiyasını, hətta zamanın belə psixoloji durumunu nəzərə almaq lazımdır. Görürsüz, intiharlar çoxalıb. İntiharların çoxaldığı bir vaxtda hansısa “Sinifdənxaric oxu” dərsliyinə hansısa rəvayət daxil edib və orada intihardan danışılır. İndi tutaq ki, uşaqların ətrafında pis davranışda olanların sayı artıb, küçə mühitində vəziyyət pisdir, mənfi vərdişlər aşılanır və sair, bu halda “Sinifdənxaric oxu” kitabında şagird oxuyur ki, kiminsə kiminsə arvadına “gözü düşüb”. Bu, bilirsiz, şüuraltında qara kölgə, ləkə yaradan təsirlərdir. Ona görə də deyirəm ki, uşaqlara xosbəxt sonluqlu nağıllar vermək lazımdır. Demişəm, yenə də demək istəyirəm ki, bizim folklordan gələn bəzi nağıllarımızda şiddət var. Tutaq ki, nağıllarımızda bir qardaşın digər qardaşı quyuya sallaması, sonra isə kəndiri kəsib onu quyuda qoyması kimi əhvalatlar da var. Bunlar isə zamanla ayaqlaşmır. Bəlkə də o vaxtlar heç bu nağıllar uşaqlar üçün olmayıb. O zamanlar kino, teatr, kitab və sair olmadığı üçün hətta böyük adamlar da nağıla qulaq asırmış. Elə olurmuş ki, bir nağıl üç gecə davam edərmiş. İnsanlar əyləncəyə olan tələbatlarını bu nağıllarla ödəyirmişlər. Yəni bu nağıllar uşaqlar üçün nəzərdə tutulmayıbmış. O nağıllara hamı diqqətlə qulaq asırdı...”
Bu nağılların indi uşaqlar üçün vəsaitlərə salınmasının uşaqlarda böyük travma yaratdığını deyən S.Nuruqızının sözlərinə görə, bu, uşaqlarda psixoloji problem yaratmaq kimi hallarla nəticələnə bilir. “Amma bu kimi nağılların, rəvayətlərin əksəriyyəti uşaqlara hesablanmayıb. Nəşriyyatlar isə həmin rəvayətləri “uşaq nağılı” adı altında götürüb “Sinifdənxaric oxu” dərsliyinə salırlar. Əlavə suallar və narazılıqlar olanda isə “bu Azərbaycan nağılıdır, rəvayətidir” deyib canlarını qurtarırlar, heç kəs öz əməlinə görə məsuliyyət daşımaq istəmir. İrad bildirəndə də iddia edirlər ki, filankəs folklora qarşı çıxır. Amma folklorda da hər yaş qrupuna hesabanan nümunələr var, bunlara diqqət yetirilməlidir”.
S.Nuruqızı deyir ki, uşaqların tərbiyəsinə, mənəviyyatına, psixologiyasına ciddi zərər vuran bu məsələyə barmaqarası baxmaq olmaz. Uşaq yazıçısı təklif edir ki, mütəxəssislərdən ibarət bir komissiya yaradılmalı və bu kimi məsələlərlə mübarizə ilə məşğul olmalıdır. “Uşaq yazıçılarının, alimlərin, tədiqiqatçıların, müəllimlərin iştirakı ilə bir komissiya yaradılmalıdır. Biz bir araya gəlib, bütün materialları saf-çürük edib onları yaş qrupları üzrə təsnifatlandırmalıyıq, kitabın üzərinə konkret yaş qrupları qeyd edilməlidir. Məsələn, 4+, 5+ və sair kateqoriyalara bölünməlidir. Yəni üzərində bu işarə olan kitabları 3 yaşlı uşaq oxuya bilməz. Qonşu ölkələrdə bu proses artıq çoxdan gedib. Onlarda müəllif əsəri, yaxud folklor nümunəsi olmasına baxmayaraq qadağan olunmuş əsərlər siyahısı var. Bizim burada sevə-sevə oxuduğumuz kitablar var ki, onlar qadağan edib...”
S.Nuruqızı deyir ki, bütün nəşriyyatlarda uşaq ədəbiyyatı şöbəsi açılmalıdır və şöbənin başında uşaqların psixologiyasını, dil və üslub mədəniyyətini yaxşı bilən mütəxəssis oturmalıdır: “Bu pərakəndəliyin, özbaşnalığın yığışdırılması üçün bu vacibdir. Məsələn, Təhsil nəşriyyatında uşaq ədəbiyyatı şöbəsi var və o şöbə nəzarət edir ki, çap olunan uşaq ədəbiyyatı nümunələrində, kitablarda belə faktlara yol verilməsin, aqressiya yaradan, uşaqlarda psixoloji problemlərə, gərginliklərə səbəb olan mətnlər nəşr olunmasın.
Bir cəmiyyət olaraq bu məsələlər bizi çox ciddi narahat etməyə başlayıb. Uşaqlarımız, körpələrimiz bundan çox narahat olur. Uşaqlar, müəllimlər üçün kurslar da açılmalıdır ki, onlara oxu, mütaliə mədəniyyəti aşılasın. Televiziya verilişləri açılmalıdır ki, uşaqları, valideynləri yazıçılarla, çıxan kitablarla, gündəmə gələn əsərlərlə tanış etsinlər. Tutaq ki, mənim “Melisa” kitabım çapdan çıxıb. Bəlkə bu kitabın içində uşaq psixologiyasına zidd məqamlar var və bir valideyn bu kitabı alıb uşağına verir və sair. Demək istəyirəm ki, çıxan hər kitaba nəzarət olunmalıdır. Əgər senzura olarsa, bu kitab senzuradan keçib özünü təsdiqləyən bir kitab kimi mağazalara verilsə, hamı biləcək ki, “Melisa” bu yazıçı tərəfindən yazılıb və bu yazıçı uşaqlar üçün yaxşı yazır və onun əsərlərini oxumaq olar...
Belə xoşagəlməz hallar təkcə folklor nümunələrində yoxdur ki, yazıçıların yazdıqları əsərlərdə də var. Yazıçıların əsərlərini də araşdırmaq, onlarda da bu faktları ortaya çıxarmaq lazımdır. Demək istəyirəm ki, bu sahədə senzuranın, ciddi nəzarətin həyata keçirilməsi vacibdir”- deyə S.Nuruqızı qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
