Hələ 2011-ci ildə Bakı şəhər İcra Hakimiyyətində keçirilən müşavirə vaxtı prezident İlham Əliyev tərəfindən hökumətə sənədsiz evlərin sənədləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər görülməsinə dair müvafiq tapşırıqlar verilmişdi. Elə həmin vaxtdan sonra dövlət başçısının məsələ ilə bağlı bir sıra müvafiq sərəncamları da oldu. Həmin sərəncamlara əsasən, bəzi sənədsiz evlər sənədləşdirildi, sənədsiz olan çoxmərtəbəli binaların istismara verilməsi və sənədləşməsi bir çox binalarda həllini tapdı.
Lakin bütün bunlar fonunda o da faktdır ki, bir çox evlər bugünə qədər hələ də sənədsizdir, vətəndaşlar onların üzərində mülkiyyət hüququna malik deyil. Burada bir məqamı da xatırladaq ki, iki il əvvəl Prezident Administrasiyası rəhbərinin müvafiq sərəncamı ilə tədbirlər planı təsdiq olunub. Həmin tədbirlər planına əsasən, icazə olmadan tikilmiş evlərin siyahıyaalınma məsələsi aidiyyəti qurumlara tapşırılmışdı. Həmin gündən etibarən bu iş başlanılmışdı. Bütün ölkə üzrə sənədsiz evlərin, əmlakların siyahıyaalınması prosesinə start verilmişdi və bu iş pandemiyaya qədər davam etdi. Pandemiya dövründə müəyyən məhdudiyyətlər oldu və buna görə bu proses dayandı. Bu fonda sənədsiz evlərlə bağlı məsələnin çözümünü tapmaması həm vətəndaşa, həm də dövlətə böyük miqdarda zərər vurur. Vətəndaş yaşadığı mənzil, fərdi yaşayış evi, əmlak üzərində sərəncam vermək hüququna malik olmur. Həmin evlər sənədləşdirilmədiyi üçün onların üzərində alqı-satqı və digər əməliyyatlar aparıla bilmir. Halbuki, bunlar olsaydı, həmin əməliyyatlardan əldə olunan rüsumlar hesabına dövlət büdcəsi əlavə vəsait əldə edə bilərdi. Elə əmlak eksperti Elnur Fərzəliyev də məsələyə bu prizmadan yanaşır: "Bugünün aktual problemlərindən biri də istər fərdi tikililərdə, istərsə də çoxmərtəbəli binalarda yaşayan vətəndaşların mülkiyyət sənədi ala bilməməsidir”. Onun sözlərinə görə, hazırda Bakı və Abşeronda beş yüz mindən çox çıxarışı olmayan fərdi yaşayış evi var. Bunun əsas səbəbi isə torpaqların təyinatının fərqli olmasıdır. Həmin evlər yaşayış massivlərində deyil, digər təyinatlı torpaq sahələrində tikilib. Ekspert qeyd edib ki, bölgələrdə vəziyyət Bakı və Abşeronla müqayisədə bir qədər fərqlidir. Çünki bölgələrdə bələdiyyələr və icra nümayəndələri vətəndaşlara torpaq sahəsi ayırır: "Turizm bölgələrimizdə torpaq sahələrinin sənədləşməsi ilə bağlı problem yaranmır. Evlərin sənədləşdirilməsi ilə bağlı isə maarifləndirilmə az olduğundan, əksər şəxslər evini sənədləşdirmir. Dövlət büdcəsi evlərin sənədləşdirilməməsindən milyonlarla manat pul itirir. Sənədsiz evlərin rəsmiləşdirilməsi əmlak bazarını canlandıra bilər. Çıxarışı olmayan yüz minlərlə ev var. Hazırda ən çox alqı-satqı prosesləri də çıxarışı olmayan evlər üzərində aparılır. Çünki belə evlərin qiyməti nisbətən ucuzdur. Bu evlərin çıxarışı olsa, hər alqı-satqıdan evin kvadratına görə dövlət büdcəsinə vergi daxil olar, icbari sığortaya cəlb olunar, notariusa, reyestr xidmətinə rüsum pulu ödənilər". Onu da qeyd edək ki, daha çox Bakıətrafı qəsəbələrdə yerləşən sənədsiz evlərin bir qisminin köçürülməsi və ya sökülməsi ilə bağlı artıq məhkəmə qərarları verilib. Hələlik bununla bağlı mexanizm hazırlanır. Ona görə də detallar bəlli deyil. Təkliflər səslənir ki, həmin ərazilərdə olan ev sahiblərinə kompensasiya ödənilsin və daha yaxın ərazidə torpaq sahəsi verilsin. Çünki ev sahibi sənəd ala bilməsə də, evin tikilməsinə vəsait xərcləyib. Yerli icra hakimiyyətləri də müəyyən səbəblərdən prosesə göz yumublar. Ona görə də məhkəmədə olan işlərin geri qaytarılması təklif edilir. Kifayət qədər təhlükəli zonadırsa, köçürülməsinə ehtiyac varsa, həmin şəxslərə kompensasiya verilərək köçürülməsini təmin etmək lazımdır. Bununla bir tərəfdən mülkiyyət hüquqları qorunur, digər tərəfdən insanların təhlükəli ərazilərdən çıxarılması təmin edilir. Qiymətləndirmələr göstərir ki, sənədsiz tikililərin təxminən 60 mini təhlükəli və ya qanunla inşaata icazə verilməyən ərazilərdə yerləşir. Bunlar, əsasən neft buruqları, yüksək gərginlikli elektrik xətlərinin altında, qaz borularına yaxın ərazilərdə inşa edilən evlərdir. Eyni zamanda, evlərin bir qismi kənd təsərrüfatına yararlı torpaq sahələrində inşa edilib. Bu vəziyyətdə hesab olunur ki, kənd təsərrüfatına yararlı torpaq sahələrində kütləvi şəkildə evlər inşa edilibsə, o zaman həmin torpaqların təyinatının dəyişilməsi məqsədəuyğun olardı. Əgər həmin ərazidə kütləvi deyilsə, o zaman onlara ayrıca baxılıb qərar verilə bilər. Eyni zamanda, evlər yüksək gərginlikli elektrik xətlərinin altında yerləşirsə və elektrik xəttini yeraltı etmək mümkündürsə, o zaman burada sənədləşmə ilə bağlı heç bir problem yaranmaya bilər. Ekspertlərə görə, qeydiyyatsız evlərin sənədləşməsində Rusiya modelindən istifadə olunması məqsədəuyğun olardı. Yəni nisbətən aşağı ödənişli dövlət rüsumu ilə qeydiyyatsız evlərin qeydiyyatı həyata keçirilə və həmin şəxslərin mülkiyyət hüquqları tanına bilər. Bu, eyni zamanda, fiskal ödənişlərin artırılması baxımından da vacibdir. Amma istənilən halda, prosesin tezləşdirilməsi də zəruridir.
Tahir TAĞIYEV
