Son zamanlar Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında (AMEA) müzakirə edilən məsələlərdən biri bir çox elmi-tədqiqat institutlarının direktorlarının eyni zamanda 6-7 vəzifə tutması məsələsidir. Məsələn, AMEA-da yayılan söz-söhbətlərə görə, akademik Arif Həşimov həm AMEA-nın birinci vitse-prezidenti, həm də akademik-katibi vəzifələrini yerinə yetirir, həmçinin də Fizika İnstitutunun icraçı direktorudur. Söhbət təkcə A.Həşimovdan getmir, burada onun kimi bir neçə vəzifəni tutan alimlər, rəhbər şəxslər var.
AMEA əməkdaşları deyirlər ki, bir neçə vəzifə tutanlar arasında yaşı 70-80-ni keçən və düz-əməlli işə gəlib-gedə bilməyən şəxslər də yox deyil.
Bu nə dərəcədə düzgündür ki, bir adam eyni zamanda bir neçə vəzifəni icra etsin? Bu fiziki cəhətdən mümkündürmü? Bir adamın həm institut direktoru, həm Rəyasət Heyətinin üzvü, həm də başqa vəzifələr daşıması, dövlət büdcəsindən 6-7 vəzifəyə görə maaş alması nə dərəcədə doğrudur?
“…Bu cür idarəetmə yanlışdır və birmənalı olaraq yolverilməzdir”
Gənc Alim, Doktorant və Magistrlər Cəmiyyətinin rəhbəri, fizika-riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru İlqar Orucov bizimlə söhbətində bildirdi ki, AMEA-da hər zaman belə tendensiya yaşanıb. “Akademiya prezidentləri belə eyni zamanda institut direktoru vəzifəsini “icra ediblər”. Niyə “icra ediblər”i dırnaq içində dedim? Çünki Akademiya prezidenti vəzifəsi kifayət qədər məsul vəzifədir və idarəetmənin başında durur. Həmin adam eyni zamanda institut direktoru vəzifəsini daşıyır, amma o, faktiki olaraq institutda olmur. İnstitut direktoru vəzifəsi də kifayət qədər məşğul vəzifədir. Mən yalnız Akademiyanın prezidenti olmuş Mahmud Kərimovun simasında bu tendensiyanın aradan qalxmasının şahidi oldum. Mahmud Kərimov Radiasiya Problemləri İnstitutunun direktoru olarkən Akademiyanın prezidenti seçildi, lakin çox qısa müddətdə Radiasiya Problemləri İnstititunun direktoru vəzifəsindən istefa verdi. Qeyd etdi ki, mən bu işi apara bilməyəcəyəmsə, formal olaraq bu vəzifənin daşıyıcısı olacağamsa, bu, instituta fayda verməyəcək.
Burada eyni zamanda maraqların toqquşması baş verir. Hər bir müssisənin idarə edilməsində maraqların toqquşması adlı sənəd var. Həmin sənəd eyni zamanda ehtiva edir ki, rəhbər şəxs yaxın qohumları ilə belə eyni müəssisədə çalışa bilməz. Siz təsəvvür edin, AMEA-nın vitse-prezidenti olan bir adam eyni zamanda hansısa bir elmi tədqiqat institutunun da direktorudur. Təbii ki, bunun da kökündə onun öz institutunun maraqlarını qorumaq durur. Bu baxımdan hesab edirəm ki, əlbəttə, bu yolverilməzdir. AMEA-nın prezidenti, yaxud vitse-prezidentlərinin əksəriyyəti həmçinin də böyük bir elmi-tədqiqat institutunun direktorudur. Aydın məsələdir ki, burada ədalətli idarəetmədən söhbət gedə bilməz. Bu baxımdan, Akademiyada həmin tendensiyalar yaşanmaqdadır. Mən Arif Həşimovu dəyərli bir alim, peşəkar, öz işini yaxşı bilən elm təşkilatçısı kimi tanıyıram. Arif müəllimlə biz uzun illər bir yerdə işləmişik. Mən onu işinin peşəkarı kimi tanıyıram. Amma o, Akademiyanın birinci vitse-prezidenti kimi məsul, akademik-katibi kimi də məşğul və məsul vəzifə daşıyır. Həmçinin akademik-katib vəzifəsi də AMEA-nın idarəolunmasında kifayət qədər rola malik olan, məsul və böyük enerji tələb edən məsul vəzifədir. Bundan başqa, Akademiyanın ən böyük institutu Fizika İnstitutudur, onun da baş direktoru vəzifəsini o daşıyır. Bu da çox böyük və məsuliyyətli vəzifədir. Bir şəxsin eyni zamanda üç vəzifəni daşıması düzgün yanaşma deyil. Mənim Arif müəllimə böyük hörmətim var. Söhbət təkcə Arif müəllimdən getmir. Rasim Əliquliyev eyni zamanda İnformasiya Texnologiyaları İnstitutunun direktorudur, həmçinin də uzun illərdir Akademiyanın vitse-prezidentidir. Digər belə faktlar da mövcuddur. Dilqəm Tağıyev də həm institut direktorudur, həm də vitse-prezidentdir. İsa Həbibbəyli də uzun illər həm vitse-prezident, həm də institut direktoru kimi çalışıb, həm Milli Məclisin elm və təhsil komitəsinin sədri olub, deputatdır. Hesab edirəm ki, Akademiyada bir şəxsin eyni zamanda bir neçə vəzifə daşıması kimi ziyanlı tendensiya aradan qaldırılmalıdır. Kimin bizim dostumuz-tanışımız, kiminlə münasibətlərimizin hansı səviyyədə olmasından asılı olmayaraq bu cür idarəetmə yanlışdır və birmənalı olaraq yolverilməzdir”.
İ.Orucovun sözlərinə görə, hələ biz bu insanların daşıdıqları ictimai vəzifələri qeyd etmirik, onlar həm də ictimai vəzifələr daşıyır, hərəsi bir jurnalın baş redaktorudur, dissertasiya şurasının, institutların elmi şuralarının sədridir. İ.Orucov hesab edir ki, bir insanın eyni zamanda bu qədər vəzifənin öhtəsindən gəlməsi faktiki olaraq mümkün deyil. “Bu qədər vəzifənin bir insanın əlində cəmlənməsi, bir adam tərəfindən idarə olunması, əlbəttə ki, mümkünsüzdür, onlar öz vəzifələrini formal olaraq daşıyırlar. Xatırlayıram, Mahmud Kərimov Akademiya prezidenti olanda institut direktoru vəzifəsindən istefa verdi, amma ondan sonra gələn Akif Əlizadə həm AMEA prezidenti oldu, həm Akademiyada özünə bir qondarma Direktorlıar Şurası yaratdı, onun da sədri oldu. Adamdakı iddiaya baxın. Akademiyanın prezienti vəzifəsini düz-əməlli icra eə bilməyən bu adam Direktorlıar Şurasının da sədri oldu, Geologiya və Geofizika İnstitutunun da direktoru vəzifəsini daşıdı, bu gün də 87 yaşında o direktordur. Mən ağsaqqalalara həmişə hörmət etmişəm, amma insan bu yaşda vəzifələrdən yapışmalı deyil, gənclərə yer verməlidir. Gənclərə yol vermək əvəzinə yaşlı insanların müxtəlif vəzifələri zəbt etməsi pis nəticələr verib və ona görə də Akademiya bu vəziyyətədir. Elmin başında duran, elmi idarə edən şəxslərin əlavə olaraq bu vəzifələri “işğal” etmələri, zəbt etmələri ona gətirir ki, Akademiyanın göstəriciləri ildən-ilə zəifləyir, elmimiz dünya elmindən çox aşağı yeri tutur. Düşünürəm ki, bu həqiqətən də zərərlidir, yolverilməzdir və Azərbaycan elminə birbaşa mənfi təsir göstərən faktorlardandır. Əlbəttə ki, institut direktoru vəzifəsi böyük təcrübə, eyni zamanda təşkilatçılıq, böyük enerji tələb edir. Amma siz təsəvvür edin, 70-80, 87 yaşlı bir adam hansı enerji ilə çalışa bilər? Təbii ki, çalışa bilməz. Onlar yerlərini gənc nəslə də vermək istəmirlər, qısqanclıqla yanaşırlar, gənclərin yolunu bağlayırlar. Elmə gənclər gəlmir… İcra edə bilmirsən, işləri apara bilmirsənsə, o vəzifələrdən niyə yapışırsan?” İ.Orucovun fikrincə, bizdə də elmi müəssislələrdə vəzifə tutan adamlar xaricdəki kimi davranmalıdır, təqaüdə çıxandan sonra kənara çəkilməlidir. Onun sözlərinə görə, belələri ən yaxşı halda laboratoriya müdiri, şöbə müdiri olmalı, enerji tələb edən vəzifələri tutmamalıdır.
İradə SARIYEVA
