Elm sahəsində elə hadisələr, proseslər baş verir ki, adam təəssüflənməyə bilmir. Bu sahədə geniş yayılan qohumpərəstlik, dostpərəstlik və digər bənzər nəsnələr elmi axsadan amillərdir.
Son zamanlar elmi dairələrdə baş verdiyi bildirilən digər məsələ isə Azərbaycan dilində bir cümlə bilməyən şəxslərin rus dilində yazılan dissertasiyalarının müdafiəyə buraxılmasıdır. Elmi dairələrdə gəzən söz-söhbətlərə, iddialara görə, bəzi elmi tədqiqat institutlarında elmi şuralar rus dilində yazılan elmi işləri müdafiəyə buraxıb. Ölkəmizin rəsmi dili Azərbaycan dili olduğu üçün dissertasiyalar yalniz Azərbaycan dilində olmalıdır, onların avtoreferatının nüsxələri rus və başqa dillərdə nəşr oluna bilər, amma dissertasiya özü Azərbaycan dilində yazılmalıdır. Sosial şəbəkələrdə yayılan iddialara görə, hətta keçmiş rəhbərliyin dövründə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda rus dilində olan dissertasiya müdafiəyə buraxılıb.
Nə üçün başqa dillərdə elmi işlər müdafiəyə buraxılır? Başqa ölkələrdə yalnız dövlət dilində olan dissertasiyalar müdafiəyə buraxılır, bizdə isə hətta rus dilində olan elmi işlərin də müdafiəyə buraxıldığı iddia edilir.
“Başqa dildə yazılan dissertasiyaların müdafiəyə buraxılması ziyanlı tendensiyadır”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Qədim dillər və mədəniyyətlər şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru, dilçi-alim İlhami Cəfərsoyun sözlərinə görə, deyilənlər iddia və şaiyə deyil, həqiqətdir. İ.Cəfərsoy bildirdi ki, əvvəllər rus dilində yazılan dissertasiyalar daha çox müdafiəyə buraxılırdı, amma indi onların sayı bir qədər azalıb. İ.Cəfərsoyun sözlərinə görə, başqa dildə yazılan dissertasiyaların müdafiəyə buraxılması Konstitusiyamıza ziddir: “Bu yaxınlarda rus dilində yazılan bir dissertasiyanın müdafiəyə buraxılması ilə bağlı fikrimi dedim. Sadəcə, məsuliyyət lazımdır. Fizikadan, əkinçilikdən, Kosmosdan qoy müxtəlif dillərdə dissertasiyalar olsun. Amma o da olmasa yaxşıdır. Müxtəlif elm sahələrində bizim elmi üslubumuz formalaşmalıdır. Ali Attestasiya Komissiyası rus dilində yazılan dissertasiyaların müdafiəyə buraxılmasına icazə verib. Ancaq mənim fikrimcə, dil, ədəbiyyat, etnoqrafiya, incəsənət və başqa sahələrdən dissertasiyalar Azərbaycan dilində yazılsın. Bunlar deyirlər ki, Ali Attestasiya Komissiyası buna icazə verib. Mən də deyirəm ki, biz Dilçilik İnstitutu olaraq bir imza tərtib edək, yüz, yüz əlli nəfər alim birləşib Ali Attestasiya Komissiyasına məktub yazaq, o bu tələbi götürsün və heç olmasa Ədəbiyyat və Dilçilik İnstitutlarında dissertasiyalar rus dilində yazılmasın. Elmi üslub inkişaf etsin. İkinci, bu bizim Konstitutsiyamıza ziddir, dövlət dili Azərbaycan dilidir. Hazırda o qədər rusca düşünənlər var ki, dissertasiyalarını da rus dilində yazırlar. Dissertasiyalarını rus dilində yazanlar onu Azərbaycan dilində yaza bilmirlərsə, heç olmasa bizim dilə hörmət olaraq dissertasiyalarını Azərbaycan dilinə tərcümə etdirsinlər. Sovet dövründə namizədlik dissertasiyası müdafiə edəndə biz hamımız avtorefertı rus dilinə tərcümə etdirib Moskvaya göndərirdik. Amma indi nə olub ki, bunlar özlərinə yaraşdırıb dissertasiyalarını Azərbaycan dilinə tərcümə etdirməyiblər? Bundan əvvəlki müdafiədə dissertasiyanı rus dilində paylayıblar. Mən məcbur etdim, gedib Azərbaycan dilində avtoreferat hazırladılar, dissertasiya isə rus dilində qaldı. Bu bizim özümüzün özümüzə hörmətsizliyimizdir. Bu çox təhlükəli məqamdır, bu hala son qoyulmalıdır”.
İ.Cəfərsoy qeyd edir ki, vaxtilə rus dilini bilənlər cəmiyyətdə ali sayılırdılar, amma indi ingilis dilini bilənlər üstün sayılır. İ.Cəfərsoyun sözlərinə görə, xarici ölkələrdə ingilis dilində təhsil alıb ölkəmizə qayıdanlar, yaxud xaricdə 5-10 il işləmiş diplomatlarla söhbətində onlara müxtəlif suallar verir:“Burada dil bilmək ikinci şərtdir, burada birinci növbədə vətəndaşlıq mövqeyi lazımdır, öz dilini, xalqını, ölkəni sevməyin vacibdir. Bizim qarşımızda duran əsas məsələ milli düşüncəli kadrlar hazırlamaqdır, biz kadrlarımızı hazırlamalıyıq. Bu sahədə bizim hamımızın üzərinə böyük yük düşür. Çoxlu dil bilsinlər. 60 dil bilən adamlar var. Biri var sən rus dilini rus gözü ilə, rus təfəkkürü ilə öyrənəsən, biri də var onu azərbaycanlı kimi öyrənəsən. Dünən bizə rus dilində yazılmış bir dissertasiya gətirmişdilər. Dedim ki, niyə rus dilində yazmısan? Dedi mən rusları sevirəm, ona görə də rus dilində yazmışam. Dedim mən erməni dilinin qrabarcasını da, 7-8 ləhcəsini də bilirəm. Amma mən nifrətlə öyrənmişəm erməni dilini. Düşmən oturub Xankəndində. Mən Şuşaya getmişdim, ruslar bizə İrəvan qapısından girməyə icazə verdi, amma aşağı Gəncə qapısına çıxıb ata-babalarımızın qəbrini ziyarət etməyə icazə vermədi. Dedim sənin qanın bunu qəbul edirsə sənin yalnız pasportuna azərbaycanlı yazılıb...
Əvvəllər rus dilində yazılan dissertasiyaları siyahıya almamışam, amma son iki ayda ikinci doktorluq dissertasiyası gəlib. Birincini başa saldıq getdi avtoreferatı Azərbaycan dilinə tərcümə etsin. Amma elmi şurada dedim ki, bu dissertasiya qalsın, müəllifə bir ay vaxt verək ya dissertasiyanı Azərbaycan dilində yazsın, ya da tərcümə etdirsin, Attestasiya Komissiyasına belə göndərək. Amma o dissertasiya səs çoxluğu ilə keçdi, ikincidə isə mən dirəşəcəyəm. O, miflərdən yazıb. Heç onun Musa Peyğəmbərdən, İbrahim Peyğəmbərdən xəbəri yoxdur. Mənim sözüm nəzərə alınmasa Ali Attestasiya Komissiyasına gedəcəyəm, orada onun yazdıqlarının əsassız olduğunu elmi cəhətdən izah edəcəyəm və rus dilində yazılan o dissertasiyanın keçməsinə imkan verməyəcəyəm. Bu düşmənçilik deyil, bu, millətimizin, dilimizin, dövlətimizin təəssübünü çəkməkdir. Biz öz dövlətimizin, dilimizin, millətimizin təəssübünü çəkməliyik, başqa dillərdə yazılan dissertasiyaların müdafiəyə buraxılmasına etiraz etməliyik ki, ondan dərs götürüb başqaları da qeyri-azərbaycan dilində dissertasiya yazmasınlar. Əvvəllər rus dilində yazılan dissertasiyalar daha çox idi və onlar müdafiəyə buraxılırdı, amma indi də bu var, bu halın qarşısı alınmalıdır. Başqa dildə yazılan dissertasiyaların müdafiəyə buraxılması ziyanlı tendensiyadır. Bizdə rus dilində yazılan dissertasitalar müdafiəyə buraxılır. Bu halın qarşısı alınmalıdır”.
İradə SARIYEVA
