Dünyanın qlobal istiləşməni yavaşıtması üçün zamanı tükənir. Belə bir xəbərdarlıqla Şotlandiyanın Qlazqo şəhərində keçirilən BMT iqlim sammitində Britaniyanın baş naziri Boris Conson çıxış edib.
Hazırda dünya ictimaiyyətinin böyük səbrsizliklə gözlədiyi əsas məsələlərdən biri sammitin sonunda hansı qərarların qəbul olunacağıdır. Çünki bu, bütün bəşəriyyətin gələcəyinə təsir edəcək. Məsələyə elə bu fonda yanalaşan Boris Conson dünya ölkələrini verdikləri vədlərdən artığını etməyə, qlobal istiləşməni 1,5 dərəcə səviyyəsində saxlamaq hədəfi üçün tədbir görməyə səsləyib: “Bəşəriyyət iqlim dəyişikliyi məsələsində çoxdan gecikib. Biz elə indi hərəkətə keçməliyik. Qlazqoda alınmasa, iş bütünlükdə alınmayacaq. İqlim sammiti 1,5 dərəcəyə nail olmağımız üçün sonuncu ən yaxşı ümiddir”. Alimlərin fikrincə, qlobal istiləşməni 1,5 dərəcə Selsini keçməyə qoymamaqla iqlim dəyişikliyinin ən pis təsirləri önlənə bilər. Araşdırmalar göstərir ki, təxminən XIX əsrin ortalarında baş vermiş sənaye inqilabı və kütləvi istehsal havaya buraxılan sənaye qazlarının həcmini kəskin artırıb. Bu qazlar binaların isidilməsi və işıqlandırılmasında, o cümlədən, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalında istifadə etdiyimiz istilik və elektrik enerjisinin yan məhsullarıdır. Bu qazların çoxu istixana effektinə malikdir. İstixana yeri qızdıran Günəş şüalarını qəbul edir, bu istiliyin çölə çıxmasına isə imkan vermir. Sənaye qazlarının atmosferə yayılması istixana effektinin bütün planet miqyasında baş verməsinə səbəb olur. Metan, karbon dioksid, su buxarı və digər sənaye emissiyaları Yerə gəlib çatan Günəş istiliyini toplayır, geri buraxmır və planetdə orta temperaturun artmasına səbəb olaraq yavaş-yavaş, amma dayanmadan dünyanı, belə demək olarsa, qızdırır. 150 il ərzində sənaye qazları emissiyasının demək olar durmadan artması Yerdəki temperaturun artıq orta hesabla təxminən 1,1 dərəcə qalxmasına səbəb olub. Düşünmək olar ki, 1 dərəcəlik artım xırda məsələdir. Halbuki, məsələ çox ciddidir. Birincisi ona görə ki, dünya buzları daha sürətlə əriməyə başlayır. Bu isə o deməkdir ki, ilin çox hissəsini qar və buz altında keçirən, ya da donu heç açılmayan şimalda və dağlıq ərazilərdə 1 və ya 1,5 dərəcə əlavə istilik kritik vəziyyət yarada bilər. Ərinti suları dünya okeanına tökülür, bu isə okeanın səviyyəsini artırır, sahilyanı ərazilər su altında qalır. İkincisi, 1,1 dərəcə artım ortalama rəqəmdir. Planetin bəzi hissələrində istiləşmə daha çox, bəzilərində daha azdır. İqlim proseslərini modelləşdrimək olduqca çətindir, çünki həmin proseslərdə ən müxtəlif amillər rol oynayır. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, planet qeyri-bərabər şəkildə isinir, ona görə də bəzi yerlərdə atmosferin ənənəvi sirkulyasiyasının pozulmasına görə temperatur müvəqqəti olaraq çox aşağı düşə bilir. Əsas səbəblərdən biri budur ki, digər regionlarla müqayisədə Arktika daha sürətlə istiləşir, çünki orda əriyən qar və buzlaqlar yerin nisbətən qaranlıq hissələrinin və okean səthinin üstünü açır. Bu isə həmin hissələrin daha çox gün şüası udmasına və daha çox isinməsinə gətirib çıxarır. Proses indi daha çox sürətlənib. Qütblərlə mülayim enliklər arasındakı temperatur fərqi azalmağa başlayıb, çoxəsrlik balans pozulub. Beləliklə, nə qədər parodoksal səslənsə də, qlobal istiləşmənin nəticələrindən biri çox sərt və anomal qışın olmasıdır. Daşqınlar, torpaq sürüşmələri, qasırğalar, uzunmüddətli istilər və digər problemlər son iyirmi ildə, demək olar ki, iki dəfə artıb. Bu proses davam edərsə, bütün insanlığın həyatı təhlükə altında olacaq, çünki son minilliklərdə əcdadlarımız illik orta temperaturun 13-15 dərəcə olduğu komfortlu iqlim şəraitində yaşayıblar.
Alimlər xəbərdarlıq edir ki, sonrakı iyirmi ildə iqlim dəyişikliyi nəticəsində baş verəcək ekstremal hava hadisələri qurunun xeyli hissəsini yanmış səhralara çevirə, planeti həyat üçün yararsız hala sala bilər. Ona görə də tullantıları azaltmaq, yoxsa azaltmamaq kimi bir seçim yoxdur. Məsələ buna nə qədər tez nail ola bilinməsindədir. Alimlərin hazırladığı iqlim modelləri göstərir ki, dönüşü olmayan nöqtəni - dəyişikliklərin çoxunu aradan qaldıra bilməyəcəyimiz məqamı 2030-cu ildə artıq arxada qoymuş ola bilərik. Beynəlxalq ekspert qrupu olan İPCC-nin avqust ayında dərc etdirdiyi hesabatında qeyd edilir ki, insan fəaliyyətinin təsiri olmadan belə kəskin iqlim dəyişikliyi sadəcə mümkün deyil. Qlobal istiləşməyə təbii faktorların hamısının birlikdə təsiri cəmi 0,02 dərəcədir - yəni indiki vəziyyətdən 30-50 dəfə az. İkincisi, iqlimin dəyişməsi problemi sözün həqiqi mənasında qlobal xarakter daşıyır. Nə qədər uğurlu və varlı olur-olsun, heç bir ölkə təklikdə bu problemin öhdəsindən gələ bilməz. Bu günlərdə BMT-nin Paris İqlim Sazişinin icrası çərçivəsində hazırladığı hesabat da vəziyyətin kifayət qədər narahatedici olduğunu göstərir. “United in Science 2021” adlı hesabata əsasən, koronavirus pandemiyası zamanı istixana qazı emissiyalarının azaldılması sürətli iqlim dəyişməsini yavaşlatmayıb. Atmosferdəki istixana qazlarının konsentrasiyası rekord səviyyədə qalmaqdadır, planet qarşısıalınmaz şəkildə bəşəriyyəti fəlakətə yaxınlaşdıraraq, istiləşməyə davam edir. Hesabatdan o da bəlli olur ki, iqlim dəyişikliyinin planet üçün dağıdıcı nəticələri təsəvvür edildiyindən daha ciddidir. Eyni zamanda iqlim dəyişmələri ehtimal edildiyindən daha sürətlə baş verir. Cari göstəricilərə görə, dünya qlobal temperaturun 2,7 dərəcə artması istiqamətindədir. Halbuki, alimlər temperaturun hətta 1,5 dərəcədən azca yuxarı qalxmasının artıq fəlakət olacağını bildirir. Temperaturun 1,5 dərəcə qalxmasını məhdudlaşdırmaqdan ötrü atmosferə atılan zərərli tullantılar 2030-cu ilə qədər 45 faiz azaldılmalıdır. Qeyd edilən məqsədə nail olmaq üçün ilk növbədə enerji sektorunda ənənəvi siyasətə ciddi dəyişiklik edilməlidir. Bu kontekstdə ənənəvi enerji mənbələrindən istifadə azaldılmalı, bərpa olunan və təmiz enerji mənbələri genişləndirilməli, enerji səmərəliliyi artırılmalıdır. Hazırda bu istiqamətdə genişmiqyaslı fəaliyyət həyata keçirən ölkələr sırasında Azərbaycan xüsusi yer tutur. Azərbaycanın bərpa olunan və təmiz enerji mənbələrindən getdikcə daha çox istifadə etməsi, iqlim dəyişikliyinin önlənməsi üçün gördüyü işlər Prezident İlham Əliyevin BMT Baş Assambleyasının 76-cı sessiyasının dövlət və hökumət başçıları səviyyəsində keçirilən illik ümumi müzakirələrdə videoformatda təqdim olunan çıxışında dünya ictimaiyyətinin diqqətinə çatdırılıb. Dövlət başçısının çıxışında yer alan fikirlərdən aydın olur ki, Paris İqlim Sazişini ratifikasiya edən Azərbaycan baza ili olan 1990-cı illə müqayisədə 2030-cu ilə qədər istilik effekti yaradan qazların emissiyalarının səviyyəsində 35 faiz azalma ilə bağlı öz üzərinə könüllü öhdəlik götürüb. Bununla yanaşı, ölkəmiz Paris Sazişi çərçivəsində 2050-ci il üçün şərti hədəflərin müəyyən edilməsi imkanlarını da araşdırır.
Samirə SƏFƏROVA
