“Azərbaycanda tələbə kreditlərinin verilməsi ilə bağlı Tələbə Kredit Fondu ötən yay tətilii ərzində bir çox işlər görüb”. Bunu təhsil naziri Emin Əmrullayev AzTV-yə müsahibəsində deyib.
Nazir qeyd edib ki, fondun nizamnamə kapitalı 80 milyon manatdır:“Oktyabr ayı ərzində bu sistem işə düşəcək. Elektron sistem olacaq. Həm həssas qrup üçün sosial, həm də standart kreditlər olacaq. Bu sistemdə şəffaflıq mövcuddur, çünki digər sistemlərə inteqrasiya olunub. Tələbələr öz FİN nömrələrini daxil edərək sistemə qoşulacaqlar. Həmin inteqrasiya olmuş sistemlərdən tələbə, onun ailəsi və digər məlumatlar toplanılır. Əgər ailədə əlilliyi olan şəxs varsa, ünvanlı sosial yardım alırlarsa, bu halda tələbə sosial kredit ala bilər. Bütün bu proseslər sistem elektron olduğu üçün bir neçə saniyə ərzində baş verir. Digər hallarda isə standart kredit ala biləcəklər”.
E.Əmrullayev vurğulayıb ki, proses müvəkkil banklar tərəfindən həyata keçiriləcək:
“Bizim 40 minə yaxın tələbəyə kredit vermək imkanımız var. Əgər tələbə müraciət edərsə, kredit veriləcək. Bu məcburi bir şey deyil, imkandır. Kimsə tələbə krediti almalıdır deyə bir şey yoxdur. Amma tələbənin təhsilini maliyyələşdirmək imkanı yoxdursa, onda tələbə kreditinə müraciət edə bilir. Kreditlər uzunmüddətlidir. Orda bir neçə güzəşt də nəzərdə tutulub. Əgər yaxşı oxuyurlarsa, onlara faiz və ya əsas hissə güzəşt edilir”.
Təhsil Nazirliyi nazirliyin 40 minə yaxın tələbəyə kredit vermək imkanı olduğunu açıqlayıb.
40 min tələbəyə kredit imkanı yetərli olacaqmı? Nazirlik üçün əlavə kredit imkanları necə yaradıla bilər?..
Kamran Əsədov: “Sistem yenidir və öz qaydasına düşəndən sonra...”
Tanınmış təhsil eksperti Kamran Əsədov “Bakı-Xəbər”ə ilk növbədə bildirdi ki, hazırda Azərbaycanın 54 ali təhsil müəssisəsində 182 minə yaxın tələbə təhsil alır: “Onların 50 faizi öz vəsaiti hesabına, yəni ödənişli əsaslarla, 50 faizi isə dövlət büdcəsi vəsaiti hesabına təhsil alır. Bu o deməkdir ki, hazırda Azərbaycan ali təhsil müəssisələrində 90 minə yaxın şəxs ödənişli əsaslarla təhsil alır. Avropa ölkələri və ABŞ, postsovet məkanından isə Rusiya, Ukrayna, Belarus, Qazaxıstan və Özbəkistan təhsil kreditləşməsini tətbiq edir. Məsələn, ABŞ-da bununla Federal Agentlik məşğul olur. Agentliyin çox böyük dövriyyəsi var. Kreditlər 3 növdür: federal tələbə krediti, valideyn krediti və özəl kredit. Hər biri müxtəlif qruplara və şərtlərlə verilir, faizlər çox aşağıdır. Dövlət yaxşı oxuyan tələbələr üçün bir sıra başqa güzəştlər də tətbiq edir. Bəzi ştatlarda təhsildə, elmdə yüksək nəticə əldə edən tələbələrə o kreditlər bağışlanır. Analoji qurumlar Almaniyada var, Fransada, Böyük Britaniyada, Şərqi Avropa ölkələrində də var. Kreditlərin mənbəyi kimi adətən dövlət resursları çıxış edir, amma dövlətin stimullaşdırdığı özəl fondlar, banklar da bu prosesdə iştirak edə bilir. Həmçinin universitetlərin özləri də kredit ayırırlar. Əksər ölkələrdə faizlər çox aşağı, müddət uzun olduğu üçün qaytarılmasında çətinlik yaratmır. Adətən kreditin qaytarılmasına universiteti bitirdikdən 2 il sonra başlanılır, 5-7-10 ilə, bəzənsə 30 ilədək müddətdə qaytarılır. Bütün dünyada təhsilin inkişaf etdirilməsində bu kreditlər böyük rol oynayır”.
K.Əsədovun sözlərinə görə, müsəlman ölkələrindən İndoneziya və Türkiyədə, məhdud da olsa, təhsil kreditləşməsi tətbiq olunmağa başlayıb. “Avstraliyada təhsil kreditləri faizsiz verilir. Bəzi ölkələrdə isə faizlər yalnız texniki xərcləri örtəcək həcmdə olur – 1-2 faiz. Ümumiyyətlə tələbə kreditləri konstitusiyanın tələblərinə ziddir. Belə ki, konstitusiyaya görə, maddi vəziyyətindən asılı olmayaraq istedadlı şəxslərin təhsili davam etdirməsinə dövlət zəmanət verir. Hər bir vətəndaşın təhsil almaq hüququ var. Bunu dövlət təmin edir.
Statistikaya baxsaq görərik ki, son 5 il ərzində 7 mindən çox tələbə təhsil haqqını ödəyə bilmədiyi üçün ali təhsil almaqdan məhrum olub. Yəni 1-2-ci kursda oxuyub, növbəti illərin təhsil haqqını ödəyə bilmədiyi üçün universitetdən imtina etməli olub.
Qardaş Türkiyədə də bu kredit sistemi mövcuddur və tələbələrə çox ciddi güzəştlər edilir.
Bu gün ali təhsil müəssisələrini bitirənlərin 42 faizi işlə təmin olunur. Bunun üzərində işləmək lazımdır. Çünki kredit götürüb təhsil haqqı ödəyən şəxslər potensial problemli kreditora çevrilir. Təhsil tələbə kredit fondunun yaradılması ölkədə təhsil haqqını ödəyə bilməyən tələbələrə ciddi şəkildə böyük dəstək olacaq. Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiq edilən siyahıya baxanda görürük ki, siyahıda kifayət qədər mübahisəli məqamlar var. Belə ki, ilk olaraq qeyd edilir ki, təhsil tələbə kredit fondundan iki kateqoriya kredit veriləcək: sosial və standart kreditlər. Tələbələr birinci tədris ilinin ilk semestrindən etibarən kredit fondundan istifadə edə biləcəklər. Lakin burada istifadə etmək hüququna malik olanların kateqoriyası çox dardır. Məsələn, orada bildirilir ki, sosial kreditdən istifadə edən 3-cü dərəcəli əlliliyi olanlar. Bilirik ki, 1-ci və 2-ci qrup əlliliyi olan şəxslər azaddırlar. 3-cü qrup əlliliyi olanlar isə, təbii ki, müəyyən qədər çətinlik çəkirdilər, ona görə də hesab edirəm ki, bu çox ciddi bir güzəştdir”.
K.Əsədov vurğuladı ki, 2-ci kateqoriya krediti isə hər iki valideyni əlil olan şəxslər də istifadə edə bilər, amma burada mübahisə doğuran məqam var. “Bu məqam ondan ibarətdir ki, qanunvericiliyə görə, 1-ci və 2-ci dərəcəli əlil olan şəxslər onsuz da təhsil ödənişindən azad idilər. Burada müsbət yenilik işsiz kimi qeydiyyatda olanların və onların ailə üzvlərinin təhsil ödənişindən azad olmasıdır. Qaydaya görə, hər iki valideyn 1-ci və 2-ci qrup əlil olmalıdır. Əgər valideynlərdən biri əlil olmazsa, bu zaman tələbə kredit güzətlərindən istifadə edə bilməyəcək. Yaşa görə əmək pensiyası, sosial müavinət alanlar, onların övladları da sosial təhsil tələbə kredit fondundan istifadə edə biləcək. Bu olduqca müsbət addımdır.
Digər məsələ standart kreditlərlə bağlıdır. Burada çatışmazlıq ondan ibarətdir ki, ümumi orta müvəffəqiyyət ölçüsü qoyulub. Kimin ümumi orta müvəffəqiyyət göstəricisi 71-dən yuxarıdır, bu zaman müraciət edə bilər. Hesab edirəm ki, bu doğru yanaşma deyil. Ola bilər ki, bu, tələbələri orta müvəffəqiyyət göstəricisini yüksəltməsinə sövq edəcək, amma ümumilikdə məhdudiyyət qoymaq doğru deyil. Çünki ola bilər ki, müəyyən səbəblərdən tələbənin orta müvəffəqiyyət göstəricisi aşağıdır.
Həmçinin illik təhsil haqqının 20 faizini ödəyərək, daha sonra isə kredit götürmək olar. Hesab edirəm ki, bu da müsbət addımdır, sosialyönümlüdür.
Burada kredit fondunun himayəçilər şurası tərəfindən müəyyənləşdirilmiş məbləğdə, yəni 2500-3000 manata qədər təhsil haqqı ödəyən tələbələr kreditlərdən yararlana biləcək. Bu anlaşılandır, lakin fikrimcə, yüksək təhsil haqqı ödəyənlər də kreditdən yararlanmalıdır. Ən vacib məqam kreditin geri qaytarılma müddətidir. Son müddət 10 il göstərilib və hesab edirəm ki, bu kifayət qədər yaxşı haldır. Ən azı məsuliyyət olacaq. Amma qeyd edim ki, təhsil tələbə kredit fonduna görə hər hansı zamin, digər öhdəliklər tələb olunmayacaq. Ən vacib müsbətlərdən biri də kredit məbləğinin sığortalanmasıdır. Tutaq ki, hansısa bədbəxt hadisə nəticəsində şəxs ödəmə qabiliyyətini itirəcəksə, məbləğ sığortalanır və dövlət tərəfindən ödənilir.
Bir məqamı da qeyd edim ki, bu il ali məktəbə qəbul olunan qaydalara əsasən I kurslar qeydiyyat zamanı təhsil haqlarını ödəməlidirlər. Lakin tələbənin kreditlə əlaqəli müraciətinə müsbət cavab veriləcəksə, o zaman həmin vəsait ali təhsil müəssisəsinin bank hesabına köçürüləcək və tələbə ödədiyi vəsaiti geri götürə biləcək. Sistem yenidir və öz qaydasına düşəndən sonra növbəti semestrlərdə kreditlərin verilməsi normal qaydada davam edəcək”-deyə ekspert bildirdi.
Elçin Əfəndi: “...Əlavə vəsaitlər cəlb etməklə gələcəkdə tələbə krediti alanların sayını 40 mindən 50-60 min nəfərə qədər qaldırmaq imkanımız var”
Digər tanınmış təhsil eksperti Elçin Əfəndinin fikrincə, təbii ki, bu ildən artıq tələbə kreditlıərinin verilməsinə başlanılır və bu kreditlərin verilməsi zamanı müəyyən kriteriyalar nəzərə alınıb: “Tələbələrə iki növdə kredit veriləcək, bunlardan biri sosial, o biri isə standart kreditdir. Həssas qrupa aid olan tələbələr sosial kredit formasından yararlana biləcək, standart kredit isə daha yaxşı akademik göstəriciləri olan tələbələrə veriləcək. Qeyd edildiyi kimi, 40 minə yaxın tələbəyə kreditin verilmə imkanı var. Hesab edirəm ki, say müəyyən olunmuş sosial və standart kateqoriyaya aid olan tələbələri əhatə edəcək. Onu da vurğulayım ki, 40 min tələbəyə təhsil krediti verilməsi kifayət qədər ciddi rəqəmdi. Düşünürəm ki, əgər gələcəkdə biz bu sayı artırmaq istəyiriksə, tələbə Kredit Fondunun maliyyə imkanlarını daha da artırmaq, genişləndirmək lazımdır. Fikrimcə, fondun büdcəsinə müxtəlif təşkilatlardan, yaxud dövlət büdcəsindən əlavə vəsaitlər cəlb etməklə gələcəkdə tələbə krediti alanların sayını 40 mindən 50-60 min nəfərə qədər qaldırmaq imkanımız var. Amma bildiyimiz kimi, artıq dövlət tərəfindən müəyyən istiqamət formalaşıb...”-deyə ekspert bildirdi.
İradə SARIYEVA
