Azərbaycanda daşınmaz əmlakın alqı-satqısının böyük hissəsi rieltorlar vasitəsilə həyata keçirilir. Xalq arasında bu işlə məşğul olanlar "makler" adlandırılır. Ölkəmizdə mənzil tikintisinin geniş vüsət alması, habelə evlərin alqı-satqısının artması fonunda maklerliklə məşğul olanlar da çoxaldı.
Hazırda Bakının özündə, demək olar ki, hər bir tində rieltorlara rast gəlmək olar. Lakin uzun müddətdir ölkədə bu fəaliyyət növü mövcud olsa da, nədənsə, onların fəaliyyəti hələ ki, qanunla tənzimlənməyib. Belədə isə bu işlə məşğul olanlar vergidən yayınırlar. Halbuki, rieltorluq fəaliyyətilə məşğul olanlar bununla gəlir əldə edirlər. Gəlir əldə etdikdə isə onun vergisi də ödənilməlidir.
Ümumiyyətlə, maklerlərin fəaliyyətinin qanunvericilik əsasında tənzimlənməsi xeyli müddətdir gündəmdədir. Ekspertlər qeyd edirlər ki, belə bir qanunun qəbuluna çoxdan ehtiyac yaranıb. Çünki bu sahədə fəaliyyət indiyə kimi konkret qanunla tənzimlənmir: rieltorların fəaliyyəti öz əksini yalnız Mülki Məcəllədə ümumi cizgilərlə tapıb. Xüsusən də məcəllədə broker fəaliyyətindən söz açılır. Halbuki, rieltor fəaliyyəti broker fəaliyyətindən fərqlənir. Bununla yanaşı, ekspertlər onu da bildirirlər ki, rieltor ixtisasının hüquqi müstəvidə tanınması olduqca vacibdir. Belə olan halda, kim istədi, bu fəaliyyətlə məşğul ola bilməz. Hesablamalara görə, bu sferada böyük pullar dövr edir. Ancaq həmin pulun dövriyyəsini tənzimləyən hüquqi sənəd yoxdur. Məhz bu səbəbdən maklerlərin böyük əksəriyyəti, demək olar ki, heç bir vergi ödəmir. Araşdırmalar göstərir ki, Azərbaycanda daşınmaz əmlak bazarı artıq formalaşıb. Bununla belə, qeyd olunduğu kimi, əmlak bazarı iştirakçılarının fəaliyyətini tənzimləyən hüquqi sənəd mövcud deyil. Belə qanunvericiliyin yoxluğu isə praktikada ciddi problemlər yaradır.
Əksər ekspert belə bir tənzimlənməyə ciddi ehtiyac olduğunu bildirir. İlk növbədə ona görə ki, müştərilərin çoxu rieltorların, maklerlərin göstərdikləri xidmətin səviyyəsindən ciddi narazılıq edir. Belə ki, daşınmaz əmlak satanlar və ya alanlar tez-tez aldanmalarından, maklerlərin onlardan vəd etdiklərindən çox pul tələb etmələrindən şikayətlənirlər. Həmçinin, elə rieltor şirkətlər var ki, təkcə bir nəfərlə fəaliyyət göstərir. Bu fəaliyyətin effektivliyi isə böyük sual altındadır.
Rüfət Quliyev: “Maklerlərin fəaliyyətində sistemlilik olarsa, onların həm qanun, həm də müştərilər qarşısında məsuliyyəti yaranar”
Maklerlərin fəaliyyəti və onların vergidən yayınması barədə fikir bildirən millət vəkili Rüfət Quliyev qeyd etdi ki, Azərbaycanda rieltorların fəaliyyətində sistemlilik yoxdur. Buna görə də bu sahədə sistemlilik yaratmaq lazımdır: “Maklerlərin fəaliyyətində sistemlilik olarsa, onların həm qanun, həm də müştərilər qarşısında məsuliyyəti yaranar. Azərbaycanda rieltorlar çox xaotik vəziyyətdə işləyirdilər və bu vəziyyət hazırda da belədir. Bir çox rieltor heç bir məsuliyyət daşımır - istər satan, istərsə də alan insanın qarşısında. Bunların qazancı da qeyri-müəyyəndir. Azərbaycanda Mərkəzi Rieltor Xidməti fəaliyyət göstərir. Həmin müəssisənin fəaliyyəti hərtərəfli şəkildə bu işdəki problemlərin həllinə kömək olacaq və məsuliyyət yaranacaq. Gəlin, bir məqama nəzər salaq. Bir ildən artıq qanun qəbul olunub ki, bütün yeni mənzillərdə alqı-satqı notarial qaydada aparılsın. Əvvəllər isə böyük problemlər var idi - bir ev bir neçə nəfərə satılırdı”.
Millət vəkili hesab edir ki, hər bir növ, o cümlədən, rieltor fəaliyyəti üçün ayrıca qanunun qəbuluna ehtiyac yoxdur: “Opponentlər qeyd edirlər ki, məsələnin tənzimlənməsi üçün ayrıca qanunlara ehtiyac var. Hər bir fəaliyyət sahəsi ilə bağlı ayrıca qanun bürokratiyaya gətirib çıxarır. Təbii ki, bu fəaliyyət tənzimlənməlidir, ancaq ayrıca qanuna ehtiyac yoxdur. Sadəcə, mövcud qanunlara dəyişiklik etməklə məsələləri tənzimləmək olar. Ona görə ki, biz onsuz da kiçik və orta biznesi inkişaf etdiririk və dövlət buna təkan verir”.
Elnur Fərzəliyev: “...hər il büdcəmiz milyonlarla manatdan məhrum olur”
Daşınmaz əmlak məsələləri üzrə ekspert Elnur Fərzəliyev bildirdi ki, rieltorların böyük əksəriyyəti qanunsuz işlədiyinə görə vergidən yayınır. Onlar qanun çərçivəsində çalışsalar, vergi ödənişlərindən hər ay 100 minlərlə manat dövlət büdcəsinə vəsait daxil ola bilər: “Rieltorların qanunsuz fəaliyyəti səbəbindən hər il büdcəmiz milyonlarla manatdan məhrum olur. Mənzil satışı və sair məsələlərdə yaranan problemlər zamanı rieltorların hüquqları pozulur”.
Günel CƏLİLOVA
