Suriyada Rusiya və Türkiyə arasında münasibətlərin bundan sonra hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi ətrafında indi ən fərqli fikirlər səslənir. Belə görünür ki, tərəflər danışıqlar masası arxasında razılığa gəlməsə, aralarında hərbi toqquşma risqi daha da böyüyəcək. Özü də nəzərə almaq lazımdır ki, hadisələrin elə qarşıdurma müstəvisində davam etməsini istəyən kənar qüvvələr də kifayət qədərdir. ABŞ-ın Avropa Qüvvələri komandanı Tod Voltersin açıqlamaları da bunu təsdiq edir.
Tod Volters bildirir ki, Ankara və Vaşinqton Rusiyaya müqavimət göstərmək məqsədilə əməkdaşlığı gücləndirməli və NATO daxilində fəaliyyətlərini təsirli hala gətirməlidir: “Türkiyənin Rusiyaya müqavimətdə rolu böyükdür. Hər iki ölkə Qara dəniz regionunu özlərinin nüfuz dairəsi olaraq dəyərləndirir. Liviyada atışmalar davam edir və İdlibdə münaqişə vəziyyətindədirlər. Suriyada Türkiyəyə Rusiya müqavimətini qırmaq üçün yardımlar artmalıdır”. Türk politoloq Taha Dağlı da bildirir ki, danışıqlar alınmasa, Rusiya və Türkiyə arasında qarşıdurma təhlükəli həddə qədər böyüyə bilər. O vurğulayır ki, Rusiya Əsəd rejiminə verdiyi dəstəyi dayandırmayacaq, eyni zamanda Türkiyə ilə də açıq qarşıdurmaya girməyəcək: “Rusiyanın hədəfi M4 və M5 magistral yollarına nəzarəti ələ keçirməkdir. Bununla Hələb və İdlibi Lazkiyə və Dəməşqə bağlamağı planlaşdırırlar”. T.Dağlı bildirir ki, İdlibdə iki quru yol ruslar üçün önəmlidir: “M4 və M5 yollarını tamamilə nəzarətə almaq istəyirlər. Buna nail olsalar, Hələblə İdlibin, dolayısı ilə Lazkiyə ilə Şamın əlaqəsi qurulacaq. Eyni zamanda, Hələbin Aralıq dənizinə çıxışı təmin ediləcək. Suriya iqtisadiyyatının yenidən qurulması üçün də bu vacibdir. Rusiya qeyd olunan iki quru yolun şimalında qalan İdlibin mərkəzinin və Türkiyə sərhədində yerləşən digər bölgələrin “təhlükəsiz bölgə” kimi istifadə edilməsini təklif edir. Yəni “iki quru yol bizim, İdlibin mərkəzi və şimalı sizin olsun” deyirlər. Türkiyə əsgərinin bölgədə qalması məsələsində də dialoq təklifi ilə çıxış edirlər. Bəlli ki, Rusiya 5 marta qədər bu planı önə sürmək üçün hücumlarını artıracaq. Zirvə görüşünə gələndə, artıq iki quru yol tamamilə rusların nəzarətinə girəcək, beləliklə, istədiklərini alaraq masaya oturacaqlar. Lakin ABŞ və NATO-nun İdlibdə əhəmiyyətli yerlərin rusların əlinə keçməsinə qarşı çıxması prosesi çətinə salır. Bölgədə ruslarla yanaşı İranın da olması, yəni Hələbdən Aralıq dənizinə çıxacaq strateji yolun başqa oyunçuların əlinə keçməsi ehtimalı Vaşinqtonu ciddi narahat edir”. Qeyd edək ki, İdliblə bağlı zirvə görüşü martın 5-də İstanbulda keçiriləcək. Zirvədə Türkiyə, Almaniya və Fransa liderləri iştirak edəcək. T.Dağlı yazır ki, Almaniya və Fransanın maraqları İdlibdə Türkiyə ilə toqquşur:“Lakin Avropa İttifaqı və NATO-nun iki önəmli üzvünün zirvədə iştirakı Rusiya üçün təzyiq elementidir. Zirvə görüşünün planlaşdırıldığı vaxtda ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin “USS Ross” adlı raketdaşıyan gəmisinin Qara dənizə daxil olması Rusiyanın diqqətini bu bölgəyə çəkdi. Qara dənizdəki Rusiya donanması ABŞ gəmisini izləyir. Montre sazişinə görə, ABŞ gəmisi dənizdə 21 gündən artıq qalmamalıdır, lakin təcrübədə amerikalılar müxtəlif bəhanələrlə bu müddəti uzadırlar. Bununla yanaşı, aprel ayında NATO-nun Şərqi Avropada son 25 ilin ən böyük təlimlərinə başlaması Rusiya üçün təhlükə siqnalları deməkdir. Gözləntilərə görə, Qərbin mümkün hücumları ilə qarşılaşacaq Moskvanın Ankara ilə qarşıdurma maraqlarına uyğun deyil”.
Amma indilikdə Rusiya və Türkiyə diplomatları arasında danışıqlara baxmayaraq, Suriyanın şimalında gərginliyin artması müşahidə olunur. Hazırkı vəziyyət nəzarət altından çıxaraq genişmiqyaslı qarşıdurmaya da çevrilə bilər, çünki tərəflərdən heç biri geri çəkilməyi düşünmür. Digər tərəfdən, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, ABŞ və Avropa da artıq prosesdə maraqlı tərəfdir. Bu səbəbdən İdlib ziddiyyəti genişmiqyaslı savaşa çevrilə bilər. Ankara artıq ABŞ və Avropa müttəfiqlərindən dəstək istəyib. Bu istək illərlə ABŞ və Avropa müttəfiqlərə qarşı çıxdıqdan sonra Ankara tərəfindən edilmiş kəskin dəyişiklikdir və Türkiyə üçün Suriyada Rusiya ilə ehtimal olunan qarşıdrmanın necə təhlükəli olduğunu göstərir.
Xatırladaq ki, İdlib əyaləti Əsədə qarşı vuruşan üsyançı və cihadçıların son istehkamı sayılır. Bu bölgədə hərbi uğurların isə Suriya hakimiyyəti üçün nəhəng siyasi və iqtisadi dividendləri ola bilər. Amma Ankara İdlibi bu bölgədə özünün təsir zonası hesab edir və bu səbəbdən bölgədə hərbi cəhətdən möhkəmlənir. Türkiyə tərəfindən dəstəklənən, təlim və təchiz olunan qüvvələr də məhz İdlibdə yerləşir. Onu da qeyd edək ki, 2016-cı ildən bəri Türkiyə ordusu ilə müttəfiq suriyalı üsyançılardan ibarət qüvvələr Suriyanın şimalında üç əməliyyat keçirib. Lakin onlardan heç biri Əsəd qüvvələrinə qarşı yönəlməmişdi. İndi vəziyyət dəyişir. Hesab olunur ki, gələn ay Suryia üzrə razılaşma olmasa, bölgədə dəhşətl savaşın başlanması qaçılmaz olacaq. Xatırladaq ki, martın 5-də İstanbulda Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Vladimir Putin, Angela Merkel və Emmanuel Makronun iştirakı ilə Suriya zirvəsi nəzərdə tutulur. Məhz burada razılıq əldə olunmasa, Suriyada təkcə Rusiya və Türkiyənin yox, həm də NATO-nun, İranın, ərəb ölkələrinin iştirakı ilə genişmiqyasıl bir savaş başlanması gözlənir. “Əl-Monitor” dərgisi bu xüsusda yazır:“Türkiyə ilə Rusiya 2015-ci ilin noyabr böhranına yaxınlaşan hərbi qarşıdurma nöqtəsinə gəlib çatıb. Türkiyə-Rusiya ortaqlığında açıq şəkildə çatlama başlayıb. Ankaranın NATO-ya meyl etməsi Türkiyənin İdlibdə və Liviyada qarşılaşdığı çətinlikdən qaynaqlanır. Ankara açıq şəkildə NATO, ABŞ və Avropanın ağır yüklərini İdlibdə tarazlığı düzəltmək üçün daha çox işə cəlb etməyə, Əsəd qüvvələrinin strateji M4 şossesi üzərində nəzarəti ələ keçirməsini qabaqlamağa çalışır. Amma NATO, ümumiyyətlə, Rusiyanı İdlibdə dayandırmağa qadirdirmi? Ukrayna davasını xatırlatmaq suala cavab vermək üçün kifayət ola bilər. Bu böhranda “ağlaya bilməyən nəhəng” kimi görünən NATO bölgədən və NATO müqaviləsinin kollektiv müdafiəyə dair 5-ci maddəsinin əhatə dairəsindən kənarda olduğu İdlib üzərində Rusiya ilə silahlı qarşıdurma risqini üzərinə götürə bilməz. Ankaranın təcili yardım istəyini yerinə yetirmədiyi təqdirdə, NATO Türkiyədəki nifrət obyekti vəziyyətinə dərhal qayıda bilər”.
Nahid SALAYEV
