ABŞ Dövlət Departamenti Dağlıq Qarabağla bağlı iki vacib sənədi açıqlayıb. Bu barədə Ermənistanın bəzi saytları məlumat yayıblar. Hər iki sənəd Ermənistanın ilk prezidenti Levon Ter-Petrosyanın münaqişənin həllinə dair mövqeyi ilə bağlıdır.
1993-cü ilin 29 mayına aid olan ilk sənəddə ABŞ-ın İrəvandakı səfiri Harri Gilmorla Ermənistanın xarici işlər nazirinin səlahiyyətlərini icra edən Jirayr Lipartiyanın dialoqu yer alıb: “Ter-Petrosyan hökuməti Qarabağı itirməkdən narahat deyil. Onlar başqa məsələlərə - demokratiya, insan hüquqları və həyat şəraitinin yüksəldilməsi ilə bağlı öhdəlik götürüblər. Kəlbəcərin qorunması erməni əhalisinin əsas hədəfinə çevriləcəksə, Ter-Petrosyan və hökuməti istefaya gedəcək. Onlar işğal olunmuş ərazilərin geri qaytarılmasının tərəfdarıdırlar”.
Digər sənəddə isə 1996-cı ildə ABŞ dövlət katibinin müavini Strob Talbottun ABŞ-ın milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Sandi Berger ilə yazışması qeyd olunub: “Ter-Petrosyan bildirir ki, Dağlıq Qarabağ məsələsində 90% uğur qazana bilərik, qalan 10% üçün isə vasitəçilər lazımdır. Birinci ATƏT-in Minsk Qrupu, ikinci ABŞ, üçüncü isə Rusiya. Daha bir variant var – Azərbaycan Respublikasının dövlət müşaviri Vəfa Quluzadə ilə birbaşa dialoq. Ermənistan Prezidentinin sözlərinə görə, burada söhbət ərazi bütövlüyü və Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindən çıxmaqdan gedir. Ter-Petrosyan, eyni zamanda, deyir ki, vasitəçilər Dağlıq Qarabağın təhlükəsizliyi ilə bağlı təminat məsələsini həll etməlidirlər. Onun sözlərinə görə, Qarabağ Ermənistanla əlaqədə olmalıdır. Bu həm də hərbi-təhlükəsiz dəhliz olmalıdır”.
Əlavə edək ki, Levon Ter-Petrosyan məhz bu mövqeyinə görə 1998-ci ildə “Qarabağ klanı”nın əlilə hakimiyyətdən devrilib. Devrilmək ərəfəsində verdiyi müsahibələrin birində isə o demişdi ki, “əgər bu gün Ermənistana təklif ediləni götürməsək, zaman gələcək yalvaracağıq. Çünki Azərbaycan güclənəcək”.
Təcrübəli siyasətçi olan Levon Ter-Petrosyanın vaxtında güzəştə getmək siyasətinə Ermənistan qayıda bilərmi və həmin təkliflərdən imtina Ermənistana nə verdi?
Qabil Hüseynli: “Zaman göstərdi ki, Ter-Petrosyan çox ağıllı və uzaqgörən siyasətçi olub”
Politoloq Qabil Hüseynli “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, Ter-Petrosyan vaxtında situasiyanı çox doğru qiymətləndirib: “Mən onun öz sözləri ilə demək istəyirəm. Devriləndən dərhal sonra o demişdi ki, Azərbaycanın bizə təklif etdiyi sülh şərtlərini bir müddət sonra dizi üstə yalvarıb onlardan istəyəcəyik. Dağlıq Qarabağın işğalının böyük hissəsi onun rəhbərliyi altında həyata keçirilsə də, sonradan anladı ki, bölgədə sülh yaratmadan konfliktin həllində irəli getmək mümkün deyil. O bilirdi ki, konflikt həll edilmədən Ermənistanı inkişaf etdirmək qeyri-mümkündür. Levon Ter-Petrosyan açıq formada Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın tərkibində qalmasına razılıq verməsə də, 7 rayonun qeyd-şərtsiz azad edilməsinin tərəfdarı idi. Hətta Mehri dəhlizinin açılmasına da razı idi. Bir az dərinə gedəndə Dağlıq Qarabağın xüsusi statusunun müzakirə mövzusu ola biləcəyini söyləyirdi. O zaman ABŞ proseslərə qarışandan sonra sülhyaratma prosesində ciddi uğurlar əldə edilmişdi. O bilirdi ki, Azərbaycan bölgədə böyük layihələri gerçəkləşdirəcək. Bundan Ermənistana da pay düşməsini istəyirdi. Zaman göstərdi ki, Ter-Petrosyan çox ağıllı və uzaqgörən siyasətçi olub. Onun planları ilə getməmək Ermənistanı rəzil duruma saldı. O həm də yaxşı bilirdi ki, azərbaycanlılar “torpaqdan pay olmaz” prinsipinə çox sadiqdirlər. Vaxtında torpağın sahibləri ilə dil tapıb, bölgədəki müharibə şəraitini aradan qaldırmaq istəyirdi. İndiki Ermənistan rəhbərləri isə küçədən hakimiyyətə gəliblər. Paşinyan bu fikirlərdən tam uzaqdır. Onun Ter-Petrosyanın təkliflərinə dəstək verməsi inandırıcı görünmür”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
