“Erməni riyakarlığı ana bətnindən doğulub...” (Eqişe Abqaroviç Soqomonyan-Çarents (1897-1937,erməni şairi, nasiri və tərcüməçisi, erməni ədəbiyyatının klassiki). “Ermənilərin həqiqi qurtuluşu mənən təmizlənmədən başlaya bilər, çünki biz mənəviyyatca xəstəyik...” (Ovanes Tadevosoviç Tumanyan (1869-1923, erməni şairi, yazıçısı və ictimai xadimi). “Ermənistan yalanlar, böhtanlar ölkəsidir...” (Qevorq Volodyaeviç Petrosyan (1972), Ermənistan parlamentinin deputatı, “Çiçəklənən Ermənistan” partiyasının və “Tsarukyan” fraksiyasının üzvü .)
Şərqi Afrika təbii-coğrafi ərazisi dünya-bəşər sivilizasiyasının ən qədim insanların yaşayış məskəni kimi həm də ibtidai insanların qəbilə-icma halında minilliklər boyu məskunlaşma məkanına çevrilib. O cümlədən, ibtidai protohay qəbilə-icma birlikləri, onların ayrı-ayrı dəstə və qrupları bu cür əski insan ocaqlarında uzun və qısa zaman dayanacaqlı miqrasiya xətti üzrə hərəkət edib, çoxsaylı yerli, dominant, aborigen xalqlarla, köklü qəbilə və icmalarla qaynayıb-qarışaraq (təbii amil təsirləri ilə yanaşı bioloji-genetik, morfoloji-fizioloji struktur yeniliyi qazanmaqla) həm də fərqli irqi-gen daşıyıcılarına çevriliblər.
Məhz bu baxımdan diqqət çəkən məqamlardan biri də ibtidai protohay insan sürüsünün Şərqi Afrikada assimilyasiya prosesində iştirak edən qəbilə-tayfa birlikləri zənci irqinin nümayəndələri ilə yanaşı, bu ərazilərə Ərəbistan yarımadasından köçüb gələn tayfalar da böyük rol oynayıb. Bu baxımdan tarixi faktlar (hadisələr) aşağıdakı kimi təkraralanıb.
Qədim Misir hökmdarlarının (fironlarının) VI-XI sülaləri dövründə Ərəbistan yarımadasının cənubundan Qırmızı dənizi keçərək Nil çayının yuxarı axarlarında məskunlaşmış kuşi, xayova (hayova, xamava) və Somali yarımadasının şimalındakı amxara, avaş tayfalarına assimlyasiya olunan hayk (xayk), tiqr, tiqran, tiqrau... ibtidai insan sürüləri bir neçə yüzillikdə (minillik ərzində) kəskin bioloji-fizioloji dəyişikliklərə məruz qalıb.
İbtidai protohay sürüsünün genetik-qan və irqi-morfoloji strukturunun formalaşması mərhələsində (e.ə. III-I minilliklərdə) sabeyan və ya saba tayfalarının da (Bab-əl-Məndəb boğazından keçərək Mavi Nil çayı ilə Qırmızı dəniz arası səhra və quru çay vadilərində, çılpaq dağlıq və mağaralarda məskunlaşan) təsiri az olmayıb. Sonrakı dövrlərdə bu qəbilə-tayfa üzvləri həm də Həbəş hökmdarlarına güclü təsir qüvvəsinə malik olublar.
Rus tədqiqatçısı E.E.Dolqanov “Həbəş (Abissina) ölkəsi” (Tarixi oçerk) əsərində qeyd edir ki, sabeyan tayfaları həbəşlərin nəsil başlanğıcında həlledici rol oynamaqla yanaşı, eləcə də regionda bioloji-gen, irqi-qan daşıyıcısı kimi əhəmiyyət kəsb edib. Təsadüfi deyil ki, Şərqi Afrikanın dağlıq hissəsində Abissina dövləti Cənubi Ərəbistandan köçənlərin hesabına yaranıb. Ərəblərin və kuşitlərin Afrikanın şərqinə miqrasiyasına qədər ərazilərdə əsasən zənci qəbilə və tayfaları üstünlük təşkil edirdi. Nəticədə Misir hökmdarları onları ələ keçirmək və ordusunda döyüşçü kimi istifadə etmək üçün fasiləsiz hərbi yürüşlərə rəvac verib, e.ə. III-II minilliklərdə onlar Yuxarı Nil hövzəsinə sıxışdırılıb. Beləliklə, bu ərazilərdə Misir fironlarının XII sülalələrinin dövründə “fallax koloniyaları” yaradıldı ki, burada əski həbəş tayfalarından xasa, nairi, ani, tiqran, tiqr, tiqrau... qəbilə-tayfa üzvləri üstünlük təşkil edirdi.
Hətta II Tutmosun hakimiyyətində (XVIII sülalə, e.ə. 1492-1479-cu illər) qədim Misir əhalisinin sayının artırılmasında bu qəbilə-tayfalardan yararlanıblar.
Həbəşistan ərazilərinin Misir hökmdarları tərəfindən zəbt edilməsi onların Hindistanla dəniz ticarətinin yaradılmasına və iqtisadi əlaqələrin formalaşmasına imkan verib. Dəniz ticarətində fiziki-qul əməyinə daha çox ehtiyac olunduğundan, həm də Misir hökmdarı III Tutmosun dövründə (e.ə. 1486-1425-ci illər) Qırmızı dəniz sahillərində, Tana gölü sahillərində qiymətli ağac növlərinin daşınması və emalında, nadir metal yataqlarının axtarışında “fəllah koloniyaları”nın qüvvəsi geniş istifadə edilib. Protohay ibtidai insan sürüsünün dəniz yolu ilə Ərəbistan yarımadası və Hindistan limanlarında qul kimi görünməsi, oralarda məskunlaşmaları, ağac-oyma, metal-işlədilmə, ticarət işlərinə cəlb edilmələri (xüsusilə Misir hökmdarlarının XVIII-XXII sülalələri dövründə, e.ə. XV-VIII əsrlər) sonralar onların xələflərinin bu ölkələrlə genetik-qan bağlılığının möhkəmlənməsinə, bu sahədə öncüllük qazanmalarına, peşə seçimlərinə gətirib çıxarıb.
Misir hökmdarlarının ölkənin bütün sahələrində kütləvi şəkildə istifadə etdikləri protohay qəbilə-tayfa üzvlərinin cəmləşdiyi tarixi-coğrafi məkanlar sırasında Arma-Tana, sonralar Hayasa (Xayasa) adlanan inzibati-ərazi vahidləri də həm hərbi əməliyyatlarda, həm iqtisadi-ticarət, həm də dini təlimlərin təbliğində böyük önəm daşıyıb.
İbtidai protohay sürüsünün Şərqi Afrikada (Abissinada) məskunlaşdığı ərazilərdən biri də Aksum çarlığında (e.ə. VIII əsrdən VII əsrədək) sabeyan tayfalarının koloniyaları olub. Bu koloniyalar əsasən Misirdə Yunan-Roma hakimiyyətinin (e.ə. I minillikdə) ağır hərbi yürüşlərinin təsirinə məruz qalıb, ordu tərəfindən əsir götürülmüş tayfalar kimi hərbiləşdirilmiş dəstələrdə fillərə qulluq edilməsində, silah-sursat təchizatında fiziki-qul əməyinin mənbəyi olublar. Dinc şəraitdə isə onlar qiymətli daşların axtarışı və emalına, nadir ağac cinslərinin istifadəsinə, dini mərasimlərin keçirilməsində xidmət-qulluq, digər sənətkarlıq işlərinə... cəlb ediliblər.
Tarixi-coğrafi yazılı mənbələrdə qeyd olunub ki, qədim Misir hökmdarlarının Hindistanla sıx və genişlənən iqtisadi-ticarət əlaqələrinin yaranmasında sabeyan tayfaları yaxından iştirak ediblər.
Aksum çarlığının ərazisinə əski Tıqrau (şimal hissə, Ras-Daşan dağlıq silsiləsi, 4533 m), mərkəz və cənub hissələri əhatə edən Aramiya (Oromiya) bolgələrinin sərhədləri müasir Şərqi Afrika, Cənubi Misir və Şimali Somali hüdudları daxil idi. Bu ərazilərin qəbilə və tayfalarının dilləri qədim həbəş dilinə yaxın və ya qohum olan sabeyan, akkad, protohay tayfalarının leksik-fonetik söz birləşmələrinə, ünsiyyətlərində oxşar tələffüz və ifadə tərzlərinə uyğun olub. Dil-ünsiyyət strukturunun, ilkin oro və antrotoponimlərinin formalaşmasından başqa, ibtidai protohay qəbilə-tayfa birliklərində dini dünyagörüşünün, ibadət təlimlərinin və mərasimlərinin əxz olunması mərhələsi də bu dövrə təsadüf edir.
Prothay tayfalarının assimlyasiyasının nüvəsini təşkil edən sabeyan tayfaları Aksum çarlığında məbədlərin tikintisində aparıcı qüvvə olub. Afrikanın şərq hissəsində Aksum bölgəsi Həbəşistanın dini mərkəzi hesab olunub, çar Ezan (e.ə. 325-356-cı illər, bacısı Suzanna) IV əsrin ortalarında xristianlığı qəbul edib, 1-ci olaraq Müqəddəs Məryəm məbədini inşa etdirib.
Sabeyan tayfalarının kastalarında əkinçilər, sənətkarlar, tacirlər çoxluq təşkil edib.
1990-cı illərdə Hindistanda arxeoloji qazıntılar aparılarkən çar Ezanın adı həkk edilmiş numizmatika nümunələri tapılıb, üzərində xaç işarəsi olmaqla, bu sikkələr arasında yüksək ticarət əlaqələrinin rəmzi ifadəsi kimi.
Bu çarlığın dövlət dili səviyyəsində olan qeez (qaaz) dili və bu dilə uyğunlaşdırılmış “Həzrəti-Musa peyğəmbərin 1-ci kitabı”ındakı (“Yaranış”da) hərflər hay və aksum əlifbalarının oxşarlığına bir sübutdur.
Maraqlıdır ki, bu barədə mülahizələrə həbəş mütəfəkkiri Zara Yakob (1600-1693) özünün “Tədqiqat” əsərində, onun şagirdi Vald Xeyvat eyniadlı traktında yer ayırıb.
Protohay sürüsünün Şərqi Afrika təbii-coğrafi şəraitinə və aborigen qəbilə-tayfa birliklərinə qaynayıb-qarışması e.ə. II-I minilliklərdə ibtidai hay qəbilə-tayfalarının (tiqran, tiqr, hayasa, ayk, nairi...) təşəkkülü ilkin olaraq aşağıdakı əsas istiqamətlər üzrə ifadə olunur:
- Həbəş dağlıq hissəsi, Omo çayı vadisi və Somali yarımadasının şimal, Qırmızı dənizin qərb sahilləri, Yuxarı Nil çayı hövzəsi... protohay ibtidai insan sürüsünün irqi-fizioloji, morfoloji-psixoloji strukturunun formalaşması;
- Şərqi Afrikanın ən qədim insan yaşayış ocaqları və əski qəbilə-tayfa birliklərinin ittifaqı protohay insan sürüsünün instinkt-bioloji gen kodunun yaranmasına, qan yaddaşı hüceyrələrinin qurulması;
- Həbəş, Misir, Ərəb, Yunan, Yəhudi və Hind xalqlarının kompleks təsiri ilə prothay sürüsünün həm də sosial-iqtisadi həyat tərzinin yaranması;
- Sonrakı dövrlərdə prothay ibtidai insan sürüsünün hay qəbilə-icma formasında idarəedilməsinin hay kilsəsinə tabe olunması.
Göründüyü kimi, yuxarıda sadalanan model-blok elementlərinin ayrı-ayrılıqda hərtərəfli elmi-nəzəri tədqiqinə, hay sürüsünün yaranma və formalaşma mərhələlərinin tarixi-coğrafi şəraitinin təhlilinə ciddi ehtiyac var.
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
