Real vəziyyətin təhlili göstərir ki, bu gün bir sıra Avropa ölkələri enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında Azərbaycana daha çox bel bağlamağa başlayıb. Belələrindən biri Bolqarıstandır. İstifadə olunan qazın, demək olar, hamısını Rusiyadan idxal edən Bolqarıstan ilin sonuna qədər bu həcmin yarısını digər mənbələrdən almaq niyyətindədir.
Bu ölkənin energetika naziri Temenujka Petkovanın ABŞ-a işgüzar səfəri çərçivəsində də qeyd olunan məsələ xüsusi diqqət mərkəzində olub. Bura nazir bildirib ki, Bolqarıstan ölkəyə təbii qaz idxalı üzrə mənbələrini və marşrutlarını şaxələndirməyə davam edəcək: “Bolqarıstan və ABŞ arasında mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) sahəsində geniş əməkdaşlıq var. İlin sonuna qədər təbii qaz istehlakının 50%-i şaxələndiriləcək. Ölkədəki ümumi təbii qaz istehlakının - 3 milyard kubmetr - yarısı Azərbaycandan qaz tədarükü (TAP qaz kəməri ilə) və LNG tədarükü yolu ilə şaxələndiriləcək”. Qeyd edək ki, ötən ilin iyun ayında Bolqarıstan ABŞ-dan ilk LNG partiyasını alıb. 2019-cu ilin sonunda ümumi tədarük həcmi, təxminən, 0,5 milyard kubmetr maye qaz təşkil edib. Onu da xatırladaq ki, Azərbaycan qazı, o cümlədən “Şahdəniz” qaz-kondensat yatağının ikinci mərhələsindən hasil edilən qaz Bolqarıstanda TAP-a qoşulacaq və bu boru vasitəsilə “Şahdəniz” yatağının ikinci mərhələsindən qazı Avropa bazarlarına çatdıracaq boru kəməri vasitəsilə tədarük olunacaq. Birinci mərhələdə qaz boru kəmərinin buraxılış gücü 3 milyard kubmetr təşkil edəcək ki, bunun 2,7 milyard kubmetri uzunmüddətli bazarlara, 0,3 milyard kubmetri isə qısamüddətli bazarlara yönəldiləcək. İkinci mərhələdə, bazarın inkişafından asılı olaraq, əlavə kompressor stansiyası sayəsində boru kəmərinin həcmi 5,3 milyard kubmetr qaza qədər artırıla bilər. 4,5 milyard kubmetr qaz uzunmüddətli bazarlara, 0,5 milyard kubmetr qaz isə qısamüddətli bazarlara yönəldiləcək.
Xatırladaq ki, söhbət burada Azərbaycan təbii qazını Bolqarıstana nəql edəcək Yunanıstan-Bolqarıstan qaz interkonnektorundan gedir. Ötən il bu kəmərin təməli qoyulub. Xatırladaq ki, Yunanıstanın Komotini şəhərindən Bolqarıstanın Stara Zagora şəhərinədək uzanacaq Yunanıstan-Bolqarıstan qaz interkonnektoru 182 kilometr ümumi uzunluğa malikdir. Bu ildən etibarən Azərbaycandan həmin kəmər vasitəsilə illik 1 milyard kubmetr qazın nəqli nəzərdə tutulur ki, bu da Bolqarıstanın təbii qaza olan tələbatının 30%-ni təşkil edəcək. Amma Azərbaycan qazı təkcə Bolqarıstan üçün əhəmiyyət kəsb etmir. Reallaşdırılan “Cənub Qaz Dəhlizi” bütün Cənub-Şərqi Avropa üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Ümumiyyətlə, “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsi Avropanın enerji təhlükəsizliyinə Azərbaycanın verdiyi böyük töhfə və nailiyyət sayılır. Xatırladaq ki, “Cənub Qaz Dəhlizi”nin hissələri “Şahdəniz-2” qaz yatağı, Cənubi Qafqaz Boru Kəməri, TANAP və TAP layihələridir.
Indilikdə isə Rusiyanın “Şimal axını-2” layihəsi ilə gözlənilməz dəyişikliklər fonunda Şərqi Avropa ölkələri məhz “Cənub Qaz Dəhlizi”nə getdikcə daha çox maraq göstərir. Burada hesab olunur ki, Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində əsas rol oynayacaq, çünki təkcə tədarükçü kimi yox, həm də Qazaxıstan və Türkmənistan qazının tranzit ölkəsi kimi çıxış edəcək. Azərbaycanın bu fonda artan rolunu etiraf edən ölkələrdən biri də Sloveniyadır. Sloveniyanın sabiq prezidenti Danilo Türk bu xüsusda bildirir: “TAP-TANAP və bütövlükdə “Cənub Qaz Dəhlizi”nə gəlincə, Sloveniya Avropaya qazın çatdırılması üzrə bu layihəyə marşrut cənub istiqamətindən keçdiyi üçün qoşulmayıb. Layihədə Türkiyə, Yunanıstan, Albaniya və Cənubi İtaliya iştirak edir. Sloveniya isə İtaliyanın şimal hissəsinə daha yaxındır. Amma kim bilir, bəlkə gələcəkdə bu boru kəmərinin əhəmiyyəti artacaq. İndi onlar Sloveniyanın cənubundakı ölkələrdən keçir, lakin gələcəkdə bizim də onlara maraq göstərəcəyimiz istisna deyil. Biz Sloveniyanın şimalından və cənubundan hansı qaz kəmərlərinin keçdiyinə biganə deyilik. Hazırda biz qazı Avstriyadan tranzit keçməklə Rusiyadan, eləcə də İtaliya vasitəsilə Əlcəzairdən alırıq. İndi isə cənub istiqamətindən Avropaya Azərbaycan qazı gələcək. Təbii ki, bu, Avropada qaz bazarının ümumi mənzərəsinə təsir edən yeni bir amil olacaq. Sloveniyanın iki təbii qaz mənbəyi var – Rusiya və Əlcəzair. Rusiya qazı Ukrayna, Macarıstan və Avstriyadan keçir. Başqa bir qaz boru kəməri İtaliya vasitəsilə Sloveniyaya Əlcəzairdən gedir. Lakin biz qaz tədarükünün şaxələndirilməsində maraqlıyıq və bu strateji kontekstdə “Cənub Qaz Dəhlizi”nin tətbiqi Sloveniya üçün vacibdir”. Bir məqamı da qeyd edək ki, Çexiya, Macarıstan, Slovakiya, Balkan ölkələri, Yunanıstan kimi ölkələrin illik qaz ehtiyacları elə də yüksək deyil və 3-4 milyard kubmetr təşkil edir. Bu fonda TANAP və TAP vasitəsilə bütün Cənubi Avropanı, üstəgəl İtaliyanın bir hissəsini qazla tam təchiz etmək mümkündür. Avropa Komissiyasının yüksək vəzifəli şəxsləri dəfələrlə bəyan edib ki, Azərbaycan etibarlı və uzunmüddətli qaz təchizatçısıdır. İndidən dəfələrlə bəyan edilir ki, TANAP-TAP kəmərləri qazın tədarükü sahəsində diversifikasiya mexanizmidir.
Tahir TAĞIYEV
