Dünyanın siyasi gündəminin ən əsas mövzularından biri, heç şübhəsiz, ABŞ prezidenti Donald Trampın “əsrin sazişi” adlandırdığı sülh planıdır. Belə görünür ki, bu plan əslində Yaxın Şərqdə yeni qarşıdurmaya rəvac verəcək. Ən azı o baxımdan ki, “əsrin sazişi”nə yanaşma tamam fərqlidir. Xüsusən də Qüdsün İsrailin bölünməz paytaxtı olaraq Tramp tərəfindən gündəmə gətirilməsi məsələni kifayət qədər qəliz bir müstəviyə sürükləyib.
Onu da qeyd edək ki, Tramp tərəfindən “əsrin sazişi”olaraq xarakterizə edilən Yaxın Şərq sülh planının müzakirəsi üç il müddətində gündəmdə olsa da, müxtəlif səbəblər üzündən hər dəfə təxirə salınırdı. Amma bu dəfə plan elan olundu. Tramp bildirir ki, plana əsasən Qüds İsrailin bölünməz paytaxtı olaraq qalacaq:“Bu plana əsasən, Qüds bölünməz paytaxt qalacaq, bu çox əhəmiyyətlidir”. O bildirib ki, ABŞ Şərqi Qüdsdə fələstinlilər üçün öz səfirliyini açacaq: “Sülh planı əsasında təqdim etdiyim xəritə Şərqi Qüdsdə fələstinlilərin paytaxtı ilə Fələstin ərazisini ikiqat artıracaq, harada ki, ABŞ qürurla özünün səfirliyini açacaq”. Tramp vurğulayır ki, “əsrin sazişi” yeni Fələstin dövləti üçün 50 milyard dollar məbləğində investisiyaları təmin edəcək. O deyib ki, çox sayda dövlət bu prosesdə iştirak etmək istəyir: “Praktik olaraq hamı istəyir ki, bu olsun”. Trampın fikrincə, “əsrin sazişi” İsrail və Fələstinin qonşularının böyük dəstəyini alacaq. Əlavə edib ki, ABŞ planı reallaşdırılacağı təqdirdə 10 il ərzində Fələstində işsizlik iki dəfə azalacaq.
Artıq İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu Vaşinqtonda Trampla birgə mətbuat konfransında Ağ Ev rəhbərinin sülh planı əsasında fələstinlilərlə danışıqlar aparmağa hazır olduğunu bildirib: “Mən bu sülh planı əsasında Fələstin tərəfi ilə danışıqlar aparmağa razıyam. Fələstinlilər İsrailin yəhudi dövləti kimi tanınmasına hazırdırsa, İsrail dərhal sülh haqqında danışıqlara başlamağa hazırdır”. Netanyahunun sözlərinə görə, Trampın təklif etdiyi “əsrin sazişi” münaqişənin kökünə – İsrailin fələstinlilər tərəfindən yəhudi dövləti kimi tanınması zəruriliyinə işarə edir. İsrail Nazirlər Kabinetinin başçısı Ağ Ev rəhbərinə müraciətində deyib: “Bu gün siz parlaq gələcəyə, israillilər, fələstinlilər və region üçün parlaq gələcəyə, uzunmüddətli sülhə həqiqi yol göstərdiniz”. ABŞ-ın BMT-dəki keçmiş diplomatı Nikki Heyli bildirib ki, “əsrin sazişi”ndə prioritet məsələ İsrailin milli təhlükəsizliyidir. Bu fonda qarşı tərəfin məsələyə reaksiyası fərqlidir. Belə ki, Fələstin rəhbəri Mahmud Abbas ABŞ-ın Yaxın Şərq üzrə nizamasalma planını sui-qəsd adlandırıb. Bu barədə o, Fələstin Televiziyasının birbaşa yayımında çıxış edərkən bildirib: “Qüds satılmır və sizin sui-qəsdiniz keçməyəcək. Biz Fələstin xalqının tarixi haqlarına məhəl qoymamağa imkan verməyəcəyik, biz paytaxtı Qüds olan Fələstin dövlətinə sadiqik”.
Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin yaydığı bəyanatda da məsələyə sərt reaksiya sərgilənib. Burada qeyd olunur ki, Ankara İsrailin işğalına və təqibinə haqq qazandırmaq üçün atdığı addımlara icazə verməyəcək:"ABŞ-ın qondarma sülh planı öldü. Bu plan ikidövlətli həll yolu və Fələstin torpaqlarını qəsb etmək məqsədi daşıyan işğal planıdır. Fələstin xalqı və torpaqları pulla alınmır. Qüds qırmızı xəttimizdir. Həmişə qardaş Fələstin xalqının yanında olacağıq. Bu ərazilərdə müstəqil Fələstin üçün işlərimizi davam etdirəcəyik. Fələstinin qəbul etməyəcəyi hər hansı bir planı dəstəkləməyəcəyik. İşğal siyasətinə son qoyulmadan Yaxın Şərqə sülh gələ bilməz". Məsələ ilə bağlı Fələstin rəhbəri Mahmud Abbas və HƏMAS Siyasi Bürosunun rəhbəri İsmayıl Haniyə arasında da telefon danışığı olub. HƏMAS lideri Trampın “əsrin sazişi”nə qarşı çıxıb və bu planın Fələstin milli layihəsinin ləğv edilməsini hədəf seçdiyini bildirib. Haniyə bütün fikir ayrılıqlarını bir kənara qoyub, Fələstin milli layihəsini ləğv etmək planına qarşı çıxmağa səsləyib.
İran xarici işlər naziri Məhəmməd Cavad Zərif də Trampın Yaxın Şərq konfliktinin həlli ilə bağlı elan etdiyi sazişi sərt formada tənqid edib. O bunu sayıqlama adlandırıb. Zərif İranın Ali dini lideri Əli Xamneinin İsrail-Fələstin konflikti ilə bağlı təkliflərinin nəzərə alınmasının vacibliyini bildirib. Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmisi Abbas Musəvi isə qeyd edib ki, İsrail-Fələstin münaqişəsi ilə bağlı ABŞ tərəfinin irəli sürdüyü sülh planı iflasa uğrayıb və İran buna qarşı hərəkətə keçməyə hazırdır: “Bu kimi pis niyyətli layihələr uğursuzluğa məhkumdur”. Bütün bunlar fonunda “əsrin sazişi”nin əslində Yaxın Şərqdə əsrin konfliktinə gətirib çıxara biləcəyi istisna olunmur. Çünki Fələstini müdafiə edənlər məsələyə ən sərt formada reaksiya verməyə hazır olduqlarını bəyan edirlər. Bura silahlı müqavimət də daxildir.
Nahid SALAYEV
