Çar Rusiyası tərəfindən İran və Türkiyə ərazisindən tarixi Azərbaycan torpaqlarına köçürülən ermənilər ərazilərimizdə yerləşdikdən sonra havadarlarının dəstəyilə tarixi Azərbaycan torpaqlarından soydaşlarımızı deportasiya etməyə başladılar.
Erməni şovinistləri tərəfindən XX əsrdə azərbaycanlılar öz ata-baba yurdlarından - Qərbi Azərbaycandan ən azı 3 dəfə deportasiya edildilər. Ermənilərin həyata keçirdikləri qanlı deportasiya Azərbaycan tarixinin ən faciəli səhifələrindən birini təşkil edir.
Azərbaycanlılar indi Ermənistan adlandırılan tarixi ərazimizdən ermənilər tərəfindən sonuncu dəfə 1988-1989-cu illərdə deportasiya ediliblər. Ermənistan monoetnik ölkədir, orada bir nəfər də olsa azərbaycanlı yoxdur.
Azərbaycan dövlətinə, xalqına qarşı daim qarayaxma kampaniyası aparan ermənilər tarixi torpaqlarımızdan bizim izlərimizi silməyə çalışırlar. Odur ki, bizim torpaqlarımızda ermənilər qondarma işlər görür, tariximizi silib yerinə öz saxta tarixlərini həkk etməyə çalışırlar. Ermənilər canilərə, faşist tör-töküntülərinə, daşnaklara heykəllər ucaldır, onlara abidələr qoyurlar.
Azərbaycanlıların indiki Ermənistan ərazisindən deportasiya edilməsindən 30 ildən artıq bir zaman keçməsinə baxmayaraq, Azərbaycanda nə deportasiya tarixini əks etdirən bir muzeyimiz, nə də deportasiya tarixinin ümumiləşdirilmiş obrazını ifadə edən bir abidəmiz var. Son yüz ildə Ermənistandan deportasiya edilən soydaşlarımızın faciəsini əks etdirən heç bir abidə ucaltmamağımız həqiqətən də təəssüf doğurur. Halbuki, abidə çoxdan ucaldılmalı idi.
Qasım Hacıyev: “Azərbaycanda deportasiya qurbanları abidəsinin qoyulması vacibdir”
AMEA-nın Qafqazşünaslıq İnstitutunun ermənişünaslıq şöbəsinin müdiri, professor Qasım Hacıyev qeyd etdi ki, azərbaycanlıların Ermənistandan (Qərbi Azərbaycandan) deportasiyası və köçürülməsi prosesinə ermənilər bizim ərazilərimizə köçürüldükləri dövrlərdən başlanıb. O vurğuladı ki, Qərbi Azərbaycandan azərbaycanlıların, ümumiyyətlə, müsəlmanların deportasiyası üç mərhələdə aparılıb. Alim vurğuladı ki, birinci mərhələ 1905-1920-ci illəri, ikinci mərhələ 1948-1953-ci illəri, üçüncü mərhələ 1988-1992-ci illəri əhatə edir. Q.Hacıyevin sözlərinə görə, bu proseslər zamanı ermənilər Qərbi Azərbaycanda yaşayan azərbaycanlıların yüzlərlə yaşayış məntəqəsini yerlə-yeksan edib, 30 minə yaxın evi dağıdıb və yandırıb, qoca, uşaq və qadınların da daxil olduğu 140 min insanı vəhşicəsinə qətlə yetirib, 750 mindən artıq azərbaycanlı Qərbi Azərbaycandan didərgin salınıb. Sonuncu deportasiyada, 1988-ci ildə isə 220 mindən artıq azərbaycanlı erməni vəhşiliyi nəticəsində doğma yurd-yuvalarını tərk etmək məcburiyyətində qalıb. Alim qeyd etdi ki, bundan sonra ermənilər Qərbi Azərbaycandan azərbaycanlıların izini itirmək məqsədilə buradakı qəbiristanlıqları, tarixi-mədəni abidələri, dini müəssisələri, məktəb, xəstəxana və digər binaları darmadağın ediblər. Təkcə 1988-ci ildən sonra Qərbi Azərbaycanda ermənilər azərbaycanlılara məxsus 2000-dən artıq qəbiristanlıq dağıdıblar. Ermənilər tarixən azərbaycanlılara, türklərə qənim kəsildikləri halda, bu faktlar gizlədilib, dünya ictimaiyyəti isə bu məsələlərə diqqətsizlik göstərib.
Q.Hacıyev hesab edir ki, bu abidə çoxdan ucaldılmalı və dünyanın müxtəlif yerlərindən gələn insanlara erməni şovinizmini, erməni zülmünü göstərmək üçün bir vasitəyə çevrilməli idi. Q.Hacıyev hesab edir ki, son yüz ildə Azərbaycan xalqının başına gətirilən böyük faciələr sırasında deportasiyalar da acı təəssüratlar doğurur: “Son yüz ildə indiki Ermənistan ərazisindən ermənilər tərəfindən bir neçə dəfə deportasiya edilən soydaşlarımızla bağlı bir abidənin ucaldılması vacibdir. Biz əvvəllər bir neçə dəfə həm deportasiya muzeyinin yaradılmasını, həm də bu qəbildən olan digər tədbirlərin həyata keçirilməsi ilə bağlı təşəbbüslər irəli sürmüşdük. Bildirirdik ki, xalqımızın deportasiya tarixini əks etdirən bütün materiallar, sənədlər toplansın və onların əsasında muzey yaradılsın. Amma deportasiya qurbanları ilə bağlı muzey yaradılmadı, heç abidə də qoyulmadı. Sanki soydaşlarımız öz ata-baba yurdlarından könüllü gəliblər, heç onlara qarşı zülmlər edilməyib, təzyiqlər göstərilməyib, ermənilər onları zorla qovmayıblar. Əslində isə belə deyil, soydaşlarımız öz ata yurdlarından ermənilər tərəfindən dəfələrlə qovulublar, deportasiya ediliblər. Bütün bunları unutmaq olmaz. Təkcə son yüz ildə erməni şovinistlərinin, daşnaklarının soydaşlarımızı bir neçə dəfə öz yurdlarından zorla qovması, deportasiya etməsi hadisəsi baş verib. Bunlar kitablarda, mətbuatda öz əksini tapıb, amma biz kitabları, məqalələri sıravi turistlərə verə bilmərik ki, bizim xalqımıza qarşı belə bir hadisə baş verib, ermənilər azərbaycanlıları öz doğma yurdlarından qovublar. Bunun üçün şəhərin mərkəzində deportasiya qurbanlarına böyük bir abidə ucaldılmalı və həmin abidənin də yanında deportasiyalar tarixini əks etdirən muzey inşa olunmalıdır. Artıq Azərbaycanda deportasiya qurbanları abidəsinin qoyulması vacibdir”.
Q.Haciyev təəssüflə qeyd etdi ki, bir çox halda, AMEA-nın aidyyəti institutları, ziyalılar Prezidentin göstəriş verməsini gözləyirlər, halbuki, təklifi ziyalılar, mütəxəssislər verməlidirlər. Onun sözlərinə görə, ölkə başçısı bütün mütərəqqi fikirləri, təklif və təşəbbüsləri cavabsız qoymur, onlara müsbət reaksiya verir. “Bilirsiniz, bəzən də alimlər təşəbbüs irəli sürürlər, amma rəhbərliklər buna dəstək vermirlər. O vaxt mərhum alimimiz İsrafil Məmmədov bir sıra məsələlər qaldırmışdı, amma bunların heç biri həyata keçmədi, unuduldu getdi. Hətta o vaxt Tarix İnstitutunun rəhbərliyi deportasiya və soyqırım şöbəsini bağladı. Onun yerinə isə ayrı şöbə yaratdılar. Bir neçə il olar ki, yenidən deportasiya və soyqırım şöbəsinin fəaliyyəti bərpa olunub. Azərbaycanda bəziləri deportasiya və soyqırım məsələsinin geniş şəkildə təbliğinə mane olurlar. Azərbaycanlıların indiki Ermənistan ərazisindən sonuncu deportasiyasının üstündən 30 ildən çox vaxt keçib, amma biz indiyə qədər deportasiya qurbanlarının xatirəsini əbədiləşdirməmişik. Bu çox acı bir həqiqətdir” - deyə Q.Hacıyev bildirdi.
İradə SARIYEVA
