Ermənistanda uzun illər boyu qanunsuz yollarla hakimiyyətə sahiblənmiş və kütləvi etiraz aksiyaları nəticəsində istefaya məcbur edilmiş hərbi-cinayətkar xuntanın miras qoyduğu ən böyük problemlərdən biri Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinin qarşısının alınması oldu. Faktdır ki, Serj Sarkisyan iqtidarı qeyri-konstruktiv mövqeyi ilə problemin dinc müstəvidə həllinə imkan vermədi.
Ermənistanda hakimiyyət dəyişiklyindən sonra da məsələnin dinc yolla həllinə ümidlər azdır. Buna əsas səbəb Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın cəfəng bəyanatlar səsləndirməsi, xüsusən də separatçı rejimi danışıqlara cəlb etmək niyyətidir. Özü də edilən xəbərdarlıqlara baxmayaraq, o, sərsəm mövqeyindən hələ də əl çəkmək istəmir. Məsələ bundadır ki, Nikol Paşinyan parlamentdə hökumətin proqramının müzakirəsi zamanı yenidən bu mövzuya toxunaraq, Ermənistanın Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasına dair danışıqlarda konstruktiv mövqeyini saxlayacağını, ancaq Dağlıq Qarabağın iştirakı olmadan bu danışıqların effektiv olmayacağını iddia edib. Paşinyan bir daha qondarma “DQR”in danışıqlar prosesində iştirakı məsələsindən danışıb. Bildirib ki, bunsuz danışıqlar effektiv olmaz. Paşinyana görə, Dağlıq Qarabağın danışıqlarda iştirakı məsələsi yenilik deyil. O iddia edir ki, bu məsələ 1994-cü ildə ATƏT-in Budapeşt sammitində təsbit olunub: “1998-ci ildən sonra Ermənistan nümayəndələri Qarabağın da adından danışıqlar apardı. Robert Köçəryan əvvəl Qarabağın “prezidenti” olmuşdu, Serj Sarkisyan isə Qarabağın özünümüdafiəsinin təşkilatçılarından biri olub. Nəticədə bizim necə yanaşmağımızdan asılı olmayaraq, onlar danışıqlar aparmaq mandatını əldə edə, yaxud bunu öz adlarına yaza bilərdilər. Lakin mən qətiyyən özümə belə səlahiyyətlər rəva görə bilmərəm. Bunun üçün nə hüquqi, nə də mənəvi əsaslarım var. Dağlıq Qarabağ əhalisi Ermənistanda hakimiyyətin formalaşdırılmasında iştirak etmir. Onun özünün “hökuməti” və “prezidenti” var”. Ermənistan baş nazirinin fikrincə, danışıqlarda Qarabağın azərbaycanlı icmasının da iştirak etməli olduğu haqda arqumentlər “əsassızdır”, ona görə ki, həmin azərbaycanlılar Azərbaycan vətəndaşlarıdır: “Deməli, Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev onların da adından danışıqlar aparır, çünki onlar seçkilərdə iştirak ediblər. Qarabağın sakinləri isə Ermənistan hakimiyyətini seçməyib, deməli, Ermənistan hakimiyyəti onları təmsil edə bilməz”. Baş nazir bəyan edib ki, Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevlə Minsk Qrupu çərçivəsində danışıqlara hazırdır, amma bu danışıqlar effektiv olmalıdır.
Xatırladaq ki, Nikol Paşinyan baş nazir seçiləndən dərhal sonra Dağlıq Qarabağa səfər edərək qondarma rejimin danışıqlarda iştirakı məsələsini qaldırmışdı. Rəsmi Bakı bu mövqeyi qəbuledilməz sayır və bildirir ki, belə hal danışıqlar prosesini pozmağa yönəlib. İndi isə Paşinyan bu qəribə, siyasi peşəkarlıqdan uzaq yanaşmasını daha da inkişaf etdirərək qeyd edir ki, Sarkisyandan, Köçəryandan fərqli olaraq qarabağlı deyil. Deməli, Dağlıq Qarabağın adından danışa bilməz. Bütün bunlar isə kifayət qədər gülünc və əsasızdır. Eyni zamanda məntiqdən də uzaqdır. Paşinyan Qarabağ separtçılarını ayrı tərəf kimi qəbul edirsə, onda nəyə görə Ermənistanı hərbi bazaları işğal olunmuş ərazilərdə yerləşir? O cümlədən, separatçı rejimin büdcəsi də Ermənistan hesağbına formalaşır, buradakı insanlar Ermənistan pasportu daşıyır. Hamıya aydındır ki, separatçılar əslində İrəvan tərəfindən idarə olunur. Paşinyan bütün bunları rədd edirsə, o halda Ermənistan separatçı rejimə dəstəyi kəsib ordusunu buradan çıxarmalıdır. Belə vəziyyətdə Azərbaycan Qarabağ məsələsinin həlli üçüqn buradakı erməni vətəndaşları ilə birbaşa danışıqlar apara bilər.
Paşinyanın Qarabağın azərbaycanlı icması barədə dedikləri də cəfəngdir. Çünki bu insanlar Azərbaycan vətəndaşı olduqlarından, seçkilərdə iştirak edib kimə istəyirlərsə, onlara səs verə bilərlər. Qarabağ məsələsi həll olunduqdan sonra burada yaşayan Azərbaycanın erməni əsilli vətəndaşları da ölkəmizdə istədikləri şəxsə səs verə bilərlər. Bu səbəbdən Ermənistan rəhbərliyi tərəfindən verilən bu kimi açıqlamalar münaqişənin həlli üzrə danışıqlar prosesini pozmağa və işğala əsaslanan status-kvonu saxlamağa yönəlmiş qeyri-konstruktiv addım kimi qiymətləndirilir. Digər tərəfdən nəzərə almaq lazımdır ki, Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində mövcudluğu və işğalın davam etməsi bilavasitə münaqişə tərəfi kimi Ermənistanın beynəlxalq hüquqi məsuliyyətini müəyyən edir. Azərbaycan XİN-in mətbuat xidmətinin rəhbəri Hikmət Hacıyev bu xüsusda bildirir: “Ermənistanın yeni rəhbərliyinə xatırlatmaq istərdik ki, Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsinin erməni icmasının da vətəndaş statusu dəyişməyib. Onlar Dağlıq Qarabağın Azərbaycan icması ilə birlikdə Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları olaraq qalmaqda davam edirlər. Dağlıq Qarabağda cərəyan edən son proseslər bir daha nümayiş etdirdi ki, Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsinin erməni icması mütəşəkkil cinayətkar qruplaşma və mafiya strukturunun total əsarəti və istismarındadır.
Danışıqlar prosesi ilə əlaqədar Azərbaycan tərəfi öz mövqeyini açıq və birmənalı şəkildə dəfələrlə ifadə edib. Münaqişənin tezliklə həll edilməsi, regionda davamlı sülh və təhlükəsizliyin təmin edilməsi üçün Azərbaycan mövcud format və gündəlik əsasında danışıqların davam etdirilməsinə hazırdır. Danışıqların hədəfi Ermənistan qoşunlarının Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindən çıxarılması, etnik təmizləməyə məruz qalmış azərbaycanlı məcburi köçkünlərin öz doğma torpaqlarına qayıtmasının təmin olunmasıdır. Ermənistan tərəfi anlamalıdır ki, işğalçı və təcavüzkar ölkə olan Ermənistanla 25 ildən artıq danışıqların aparılması Azərbaycanın ən böyük güzəştidir”.
İndi erməni tərəfi Azərbaycanın bu mövqeyindən lazımi nəticə çıxarmasa, düşmənə yeni aprel dərsləri vermək lazım gələcək. Hesab edilir ki, indilikdə məsələyə Minsk Qrupunun da lazımi reaksiya göstərməsi önəmlidir. Çünki Paşinyan məlum yanaşması ilə əslində Minsk Qrupuna, danışıqlar formatına da hörmətsiz bir mövqe sərgiəlyir.
Fikirlər də səslənir ki, Paşinyanın bu sərsəmləmələrinin kökündə həm də onun “Qarabağ klanı“ ilə savaş vəziyyətində olması dayanır. Məsələ burasındadır ki, hakimiyyəti devirən Nikol Paşinyanın “baş nazir”liyinin bir ayı tamam olmamış ölkədə qisasçılıq aktları başlayıb. “Qarabağ klanı“ Nikol Paşinyana qarşı açıq gedişlər etməkdə, onun mövqelərini zəiflətməyə çalışmaqdadır. Bu xüsusda “Qarabağ klanı“ adından növbəti etirazı erməni general Arkadi Ter-Tadevosyan dilə gətirib. Belə ki, o, Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahında baş verən dəyişikliklərə etiraz edib. Onun fikrincə, Baş Qərargahın yeni rəisi Artak Davtyan Ermənistan ordusunu idarə etmək üçün peşəkar kadr deyil. Tadevosyan bununla özünün həmyerlisi olan Movses Akopyanın Baş Qərargahın rəhbərliyindən göndərilməsinə qarşı çıxıb. Bundan başqa, Serj Sarksiyana bağlı kadrların vəzifədən uzaqlaşdırılması, həbsə atılması da vəziyyəti qəlizləşdirir.
Bu arada Xankəndidə yaşanan olalar da “Qarabağ klanı“ ilə Ermənistan erməniləri arasında qarşıdurmanını tədricən pik həddə çatdığını göstərir. Xatırladaq ki, iyunun 1-də Xankəndidə Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidməti əməkdaşlarının iştirakı ilə kütləvi dava olub və bununla əlaqədar 15 nəfər tutulub. Hadisənin məişət zəminində baş verdiyi bildirilir və Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidməti əməkdaşlarının cəzalandırılması tələb olunurdu. Ancaq bu hadisə etirazlar üçün qığılcım rolunu oynayıb. Məlum olub ki, separatçı rejimin “güc strukturlarının rəhbərləri” və onların ailə üzvləri davranışları ilə bölgədəki erməniləri girov vəziyyətinə salıblar. Ekspertlər isə bildirir ki, Ermənistanda Serj Sarkisyan hakimiyyətinin devrilməsi Qarabağda onun tərəfdarları üçün də ciddi problem yaradıb. Qarabağdakı ermənilər bildirir ki, indiyədək bölgədə qorxu hakim idi. Lakin artıq vəziyyət dəyişir. Digər tərəfdən baş verənlər fonunda fikirlər də səslənir ki, olaylar ermənilərin öz aralarında qarşıdurmanı daha da dərinləşdirəcək və düşmən tərəfi daha zəif duruma salacaq. Ekspertlər bu fonda hesab edirlər ki, Xankəndidəki etirazlar qabaqcadan planlaşdırılmış siyasi sifarişdir. Belə ki, etirazların əsas məqsədi Serj Sarkisyanın yaxın adamı olan separatçı Bako Saakyanı devirməkdir. Bununla “Qarabağ klanı“ tam sıradan çıxarlı bilər. Hazırda erməni mediası da yazır ki, qarabağda baş vernələrdən Paşinyan öz məqsədləri üçün istifadə etməyi düşünür. O hesab edir ki, Ermənistanda hakimiyyət dəyişilibsə, bunun Qarabağda da təkrarlanması vacibdir. Çünki Paşinyan “Qarabağ klanı“na qarşı əsl savaş başladıb. Hətta Ermənistan Xüsusi İstintaq Xidməti 1 mart hadisələri ilə bağlı təhqiqatın aktiv mərhələsinə başlayıb. “Aykakan Jamanak” qəzeti özünün etibarlı mənbələrinə istinadən xidmətin 1 mart təhqiqatıyla bağlı Ermənistanın keçmiş prezidenti Robert Köçəryanın da dindiriləcəyini yazıb. Qeyd edək ki, 2008-ci ilin martın 1-də prezident seçkisindən sonra saxtakarlığa etiraz edən etirazçılara açılan atəş nəticəsində 9 nəfər ölmüş, 200 nəfər yaralanmışdı. Köçəryanın bu addımının araşdırılmasına Serj Sarkisyanın hakimiyyəti dönəmində izn verilməyib. Artıq Ermənistan hüquq-mühafizə orqanları Daxili Qoşunların keçmiş rəhbəri, general-mayor Qriqor Qriqoryanı dindirib. “Jamanak” qəzetinn iddiasına görə, Qriqoryan dindirilmə zamanı etirazçılara atəş əmrini eks-prezident Robert Köçəryanın verdiyini etiraf edib. Qriqoryan Köçəryan prezident olduğuna görə onun əmrinə tabe olmaq məcburiyyətində qaldığını deyib. General şəxsi təhlükəsizliyi üçün Köçəryanın danışığını gizli şəkildə qeydə aldığını da deyib və səs yazısını istintaqa sübut kimi verə biləcəyini vurğulayıb. “Qarabağ klanı“na qarşı bu addımlar isə Ermənistanda vəziyyətin qarşıcağını istsina etmir.
“Qarabağ klanı“na yaxın olan bütün ermənilərin Katolikosuna qarşı baş verənlər də xüsusi diqqət cəlb edir. Qeyd deək ki, İrəvanda bütün ermənilərin Katolikosunun iqamətgahının yeni binasının yerləşdiyi Katoqike Surb Astvatsatsin kilsəsinin qarşısından izdihamlı etiraz yürüşü keçrilib.
Etiraz aksiyasının iştirakçıları tələb edib ki, ikinci Qaregin Ali patriarx və bütün ermənilərin Katolikosu adından imtina etsin. Etiraz edənlər arasında ruhanilər də yer alıb. Dini qurumun dəftərxanasının kahini Baqram Melikyan öz sosial şəbəkə səhifəsində yazıb ki, Katolikos etiraz edənlərlə görüşməyə hazırdır: “Bütün ermənilərin Katolikosu adından etiraz edənlərə qədim paytaxt olan Müqəddəs Eçmiədzinə baş çəkmək və ikinci Qareginlə görüşmək barədə dəvət çatdırılıb. Etiraz aksiyası nümayəndələrinin öz şikayətlərini və suallarını şəxsən Katolikosun özünə təqdim etmək imkanı olacaq”. Amma Ermənistanın ən ali dini liderinə qarşı etiraz aksiyasının iştirakçıları bildirblər ki, görüş açıq formatda keçiriləcək. Qeyd edək ki, ikinci Qaregin bütün ermənilərin Katolikosu və Ali patriarx postuna 1999-cu ildə seçilib. Onun Ermənistanda və xaricdə böyük biznesinin olduğu isə heç kimə sirr deyil. Hətta bir müddət əvvəl Qareginin adı İsveçrənin HSBC bankının hesablarında ortaya çıxıb. Bankın açıqladığı siyahıda Ermənistan 10 nəfərlə yer alıb. Məlumatlara görə, onlardan 4-ü erməni əsilli və ya vətəndaşlığındadır. Məlumata görə, təkcə 2006-2007-ci illərdə “ikinci Qaregin Nerses” adlı şəxsi hesaba 1,1 milyon dollar qoyulub. Qareginin adı ilk dəfə 2000-ci ildə HSBC bankının müştəri siyahısında ortaya çıxıb. İndinin özündə də Ermənistanda bəzi biznes sahələri bu şəxsin nəzarətindədir. Bütün bunlarla isə ermənilər barışmaq istəmir. Baş verənlər hökumət başçısı Nikol Paşinyanı da ciddi narahat edir. Məsələ burasındadır ki, küçələrdə “öz fikrini ifadə etmək azadlığı” adı altında mitinqlər təşkil edə-edə hakimiyyətə gələn bu şəxs indi mitinqlərin işə ziyan vuracağından danışır. Amma indi erməni cəmiyyətinin beyninə yeriyib ki, ədalətin açarı küçə mitinqlərinə bağlıdır. Bu səbəbdən ölkədə aksiyalar səngimir. Belə vəziyyətdə Paşinyan Qarabağ məsələsində sərsəm mövqe sərgiləməklə vəziyyəti gərginləşdirməyə çalışır. Əsas məqsəd isə bu halda hadisələri hərbi müstəviyə daşımaq və diqqəti Ermənistan daxilində gərgin vəziyyətdən yayındırmaqdır. Amma bu hal Ermənistanın özünə daha çox zərər vurur.
Tahir TAĞIYEV
