"Cənub Qaz Dəhlizi"nin ilk fazasının istismara verilməsindən sonra Azərbaycan və Türkiyə daha bir mühüm mərhəlyə start verməyə hazırlaşır. Söhbət bir həftə sonra işə salınacaq "Transanadolu" (TANAP) təbii qaz boru kəmərindən gedir. Artıq bununla Azərbaycan Türkiyənin enerji bazarında əsas mövqenin sahiblərindən birinə çevriləcək. Eyni zamanda Xəzərdə yerləşən və dünyada ən böyük qaz ehtiyatlarına sahib yataqlardan biri sayılan “Şahdəniz”dən Türkiyə qaz alışına başlayacaq.
Ekspertlər hesab edir ki, Xəzərin qaz ehtiyatlarının Türkiyə və ardınca Avropaya çatdırılması həm Azərbaycan, həm də region üçün iqtisadi və geosiyasi maraq daşıyır. Digər tərəfdən bu, Avropa İttifaqının özü üçün enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində həyati əhəmiyyət kəsb edir. Məlumat üçün bildirək ki, Azərbaycan və Gürcüstan ərazisindən keçən Cənubi Qafqaz Boru Kəməri tam hazır vəziyyətdədir. Ona Türkiyə ərazisində bitişən TANAP layihəsi də istsimara hazırdır. Türkiyənin Boğaziçi Universiteti Enerji Politikaları Araşdırma Mərkəzinin prezidenti, professor Gürkan Kumbaroğlu qeyd edir ki, TANAP Avrasiyanın enerji təchizatında bütün sağlam rəqabətlərə davam gətirmək iqtidarında olan beynəlxalq layihədir. Ekspertin fikrincə, onun mövcudluğu həlledici gücə malikdir. O bildirib ki, TANAP və onun ardınca istifadəyə veriləcək TAP boru kəməri yüz illər boyu fəaliyyət göstərəcək: “Bu boru kəmərləri texniki imkanları nəqletməyə davam gətirənə qədər istifadə olunacaq. Hesablamalara görə, TANAP-ın keçdiyi coğrafiyaya yaxın olan bütün ölkələr yaxın gələcəkdə bu və ya digər halda bu xəttə qoşulmağa maraq göstərəcək. Bu kəmər istifadəyə verilən kimi TAP layihəsində iştirak edən ölkələr öz öhdəliklərini daha tələskən şəkildə yerinə yetirəcək. Ortada heç bir süni əngəl qalmayacaq“.
TANAP-ın Azərbaycan və Türkiyənin səmimi dostluq və təmənnasız qardaşlıq münasibətlərinin ortaq bəhrəsi olduğunu vurğulayan G.Kumbaroğlu qeyd edir: “TANAP-ın bir sıra özəllikləri var. Əvvəla bu xəttin tikintisi qənaətli bir maliyyə xərci ilə gerçəkləşib. İkincisi, bu kəmər əlavə qoşulmalar üçün açıq olmaqla bərabər geniş daşıyıcılıq gücünə malikdir. Ən əsası isə, TANAP Azərbaycan və Türkiyənin geosiyasi və enerji təchizatındakı gücünü daha da artıracaq”.
Beynəlxalq miqyasda da TANAP-a yüksək qiymət verilir. Məsələn, amerikalı diplomat, ABŞ-ın Azərbaycandakı keçmiş səfiri Metyu Brayza hesab edir ki, TANAP Avropanın enerji təhlükəsizliyini gücləndirəcək. Təbii qazın təchizatı üçün yeni mənbələr yaradacaq: “TANAP layihəsi Cənubi Qafqaz ölkələri olan Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə ilə beynəlxalq enerji şirkətləri arasındakı uzun illik əməkdaşlığın nəticəsidir. Bu ölkələr Amerika Birləşmiş Ştatlarının tərəfdaşı və müttəfiqləridir. Bu layihə Türkiyə, Avropa İtifaqı ölkələri və Avropanın digər müttəfiqlərinə şaxələndirilmiş qaz tədarükü üçün zəmanət verəcək. TANAP “Cənub Qaz Dəhlizi”nin və TAP kəmərinin genişləndirilməsi ilə birlikdə təbii qaz tədarükünün yeni mənbələrini təmin edir. Avropa İttifaqı, Türkiyə, Gürcüstan və Azərbaycan arasında uzunmüddətli münasibətlər üçün çox önəmlidir”.
Avropa Enerji və Resurs Təhlükəsizliyi Mərkəzinin elmi işçisi Slavomir Raşevski isə vurğulayır ki, Azərbaycan qazını Türkiyə ərazisi ilə Avropa sərhədinə qədər çatdıracaq TANAP boru kəmərinin işə düşməsi yalnız Azərbaycan və Türkiyə üçün deyil, ümumilikdə region üçün böyük hadisədir: “TANAP-ın açılması böyük hadisədir. Əvvəla, TANAP “Cənub Qaz Dəhlizi” konsepsiyasını açır və istismara verir. Bu, layihəni həyata keçirən iş strukturları, həmçinin onun reallaşmasında əməyi olan region ölkələri üçün inqilabi nailiyyətdir. İkincisi, bu boru kəməri Avropanın enerji təhlükəsizliyinin və təbii qaz təchizatının təhlükəsizliyini gücləndirəcək. Üçüncüsü, TANAP Azərbaycanın istehsalçı ölkə kimi nüfuzunu artırır. Bu layihə ölkənin iqtisadi sabitliyini nümayiş etdirir. Təbii qazın tranziti ilə bağlı siyasi maneələrin Azərbaycanla birgə effektiv şəkildə həll oluna biləcəyini göstərir”.
Perspektivdə isə həm Türkiyə, həm də Avropa Azərbaycandan daha böyük həcmdə qaz alışında maraqlıdır. Buna Azərbaycanın imkanları çatır. Araşıdrmalar göstərir ki, Xəzər dənizinin Azərbaycana aid hissəsi təkcə neftlə deyil, təbii qazla da zəngindir. İndiyədək neft sahəsində bütün iri layihələr icra edildiyi üçün son illərdə Azərbaycan özünün enerji siyasətini daha çox qaz amili üzərində qurur. Bunun nəticəsi olaraq son bir neçə ildə ölkədə təbii qaz hasilatı əhəmiyyətli dərəcədə artıb. "Şahdəniz" qaz yatağının kəşfi və hasilatın başlaması isə ölkəmizin enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında və dünya enerji bazarında böyük hadisə sayılır. Bunlar nəticə etibarı ilə Azərbaycanın dünya üçün siyasi və iqtisadi əhəmiyyətini daha da artırır.
Tahir TAĞIYEV
