Ermənistanda formalaşan yeni hakimiyyət, hökumət rəhbəri vəzifəsinə siyasətdə piyada sayılan Nikol Paşinyanın gəlməsi Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli məsələsində tamamilə yeni bir situasiya yaradıb. Belə görünür ki, indiki erməni rəhbərliyi Qarabağ məsələsində də naşı gedişlərdən əl çəkə bilmir. Belə ki, ermənilər bir tərəfdən cəbhədə təxribata əl atır, digər tərəfdən danışıqlara qatılmaq üçün şərtlər irəli sürür.
Bu isə onu deməyə əsas verir ki, Paşinyanın rəhbərlik etdiyi Ermənistan münaqişənin sülh yolu ilə həllində maraqlı deyil. Məhz bu səbəbdən indi analitiklər vurğulayır ki, Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı danışıqlar prosesi İrəvanın indiki mövqeyi üzündən təhlükə altındadır.
Xatırlatmaq yerinə düşərdi ki, Serj Sarkisyan dövründə Qarabağ məsələsi ilə bağlı qeyd-şərtsiz danışıqlar baş tuturdu. Amma indi vəziyyət dəyişib və Paşinyan danışıqlar prosesinə qondarma “Dağlıq Qarabağ Respublikası”nın da cəlb edilməsi şərtini irəli sürür. Bunu Ermənistan Xarici İşlər Nazirliyi yenidən gündəmə gətirib. Nazirliyin nümayəndəsi Tiqran Balayan yenidən iddia edir ki, Xankəndi Qarabağdakı danışıqlarda aktiv iştirak etməlidir: “Ermənistanın Qarabağla bağlı mövqeyi dəyişməyib. Biz Qarabağın zəmanətçisi kimi danışıqları davam etdirəcəyik və bundan imtina etməyəcəyik”. Bütün bunlar isə erməni tərəfinin Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin çözümü istiqamətində indiyə qədər olan danışıqlara qəbul edilməsi mümkün olmayan yeniliklər gətirməyə, bununla sülh prosesini pozmağa çalışdığını göstərir. Beləliklə, İrəvan danışıqlar prosesini ciddi təhlükə altına qoyur. Halbuki, Azərbaycan tərəfi məsələnin sülh yolu ilə çözümündə hələ də maraqlı olduğunu bəyan edir. Ölkənin xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov Cenevrədə ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrləri ilə görüşündə Azərbaycanın danışıqlar prosesini irəlilətmək üçün təkliflərini çatdıraraq Bakının dinc çözümdə maraqlı olduğunu qeyd etdi. Amma erməni tərəfi, bu jestdən lazımi nəticə çıxarmaq əvəzinə, daha destruktiv mövqe tutmağa başlayıb.
Aydın məsələdir ki, belə vəziyyətdə Azərbaycan danışıqlara gəlməyən Ermənistanla hərbi dillə danışmaq məcburiyyətində qalır. Yəni indiki durumda Azərbaycan dövlətinin danışıqlardan uzaq qaçan və işğal edilmiş torpaqlarda məskunlaşdırma aparan Ermənistanla hərbi dillə danışmaqdan başqa yolu qalmır. Özü də bunu tətikləyən daha bir amil zəbt olunmuş ərazilər fonunda ermənilərin Naxçıvanı da işğal etmək niyyətlərini yenidən gündəmə gətirmələridir. Bütün bunlar savaşı qaçılmaz edən faktorlar sırasında yer alır. Məsələnin bu tərəfinə nəzər salan politoloq Qabil Hüseynli bildirir ki, Ermənistana hələ lazımınca dərs verilməyib: “Azərbaycan ərazilərində işğalçı ola-ola hələ yeni torpaqları işğal etmək xəyalı ilə yaşamaq həyasızlığın və əxlaqsızlığın son həddidir. Bu cür məsələlərin yayılmasına, hələ ki, mətbuat səviyyəsində cavab verə bilərik. Rəsmi səviyyələrdə də bununla bağlı mövqe səsləndirilərsə, rəsmi səviyyədə buna cavab veriləcək. Bunlar yatar yuxusunda görər! Ermənilər yəqin ki, belə xəfif xülyalara düşməklə bu torpaqdan köklərinin kəsilməsini istəyir. Ermənilər bilməlidir ki, Azərbaycan xalqı 50 milyon nəfərdir. 3 milyonluq Ermənistan belə böyük bir xalqın torpaqlarını, nə qədər böyük ağası olsa belə, uzun müddət işğalda saxlaya bilməz. Bu gün Azərbaycan cəmiyyəti ermənilərin bu iddiasına istehza ilə yanaşır. Erməni xülyalarının hüdudsuzluğunu ciddi surətdə tənqid edirlər. Bütün bunlar Azərbaycan xalqının qərarlılığını möhkəmləndirir. Biz ərazilərimizdə Ermənistan adlı dövləti yaratmış kiçik bir millətin bundan sonra nəfəs almasına, torpaqlarımızda ikinci bir erməni dövlətinin yaradılmasına imkan verməyəcəyik”.
Politoloq vurğulayıb ki, Naxçıvanla bağlı məsələlər təkcə Azərbaycanın deyil, həm də Rusiya və Türkiyə arasında imzalanmış Qars müqaviləsinə görə zamin dövlət kimi Türkiyənin də işidir: “Ermənilər nə tarixə əhəmiyyət verir, nə reallığı nəzərə alır. Bu sadəcə, ortaya atılan böyük provokasiyadır. Bu cür fikir səsləndirən şəxslər son dərəcə məsuliyyətsiz və təxribatçı xarakterlidirlər”. Politoloq qeyd edib ki, Naxçıvan istiqamətində ermənilərin təxribatları arta bilər: “Məncə, Paşinyan və onun eyforiyaya qapılan komandasının Azərbaycan əsgərinin zərbəsini dadmaq vaxtı çatıb. Daha doğrusu, şiddətlə bunu arzulayırlar və ordumuzun onları “bu arzularına çatdırmaq” vaxtını tezləşdirirlər”.
Bütün bunlar hadisələrin kifayət qədər gərgin məcraya yönəldiyini və burada məsuliyyətin birmənalı şəkildə Ermənistanın üzərinə düşdüyünü aydın şəkildə nümayiş etdirir. Rusiyalı ekspert Stanislav Tarasov da vəziyyətin gərgin olduğunu vurğulayır və qeyd edir ki, indiki durumda Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan Qarabağ danışıqlarından çəkilir.O hesab edir ki, Paşinyanın Xankəndini danışıqların tərəfi kimi təqdim etməsi onun prosesdə iştirakını məhdudlaşdırır: “Çünki bu, Ermənistanın danışıqları pozması görüntüsü yaradır. Bu baxımdan, onun danışıqlarda iştirak etməyəcəyi gözləniləndir”. Tarasova görə, Paşinyan Qarabağ danışıqlarında Azərbaycan lideri ilə masaya başqasını oturda bilər: “Mümkündür ki, danışıqlarda Ermənistanı prezident Armen Sarkisyan təmsil etsin. Ola bilsin ki, Paşinyan oyuna sonradan daxil olsun”. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyindən sonra Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə Qarabağ danışıqlarını kimin aparacağı ətrafında müzakirələr hələ də səngimir. Erməni ekspertlər hesab edirlər ki, Paşinyanın təcrübəsizliyi ona Əliyevlə danışıq aparmağa çətinlik yaradacaq. Armen Sarkisyanın danışıqlarda Ermənistanı təmsil etməsi ehtimalı lap əvvəldən istisna edilmirdi. Bu ehtimal fonunda onun mayın 8-də “Exo Moskvı” radiosuna müsahibəsində səsləndirdiyi “Hadisələrin inkişafını proqnozlaşdırmaq çətindir. Lakin prezident İlham Əliyevi kifayət qədər yaxşı tanıyıram. Çox həssas məqamdır, Qarabağda gərginliyin artacağını istisna etmək olmaz” fikirləri yada düşür. Amma burada nəzərə almaq lazımdır ki, Armen Sarkisyanın dövlət başçısı kimi səlahiyyələri məhduddur və onun Qarabağ danışıqlarını aparması üçün Paşinyanın razılığı lazımdır. Paşinyan və komandası isə, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, danışıqlar məsələsində destruktiv mövqe nümayiş etdirirlər. Amma erməni siyasi şərhçi Arutyun Qriqoryan qeyd edir ik, proseslərin bu səpkidə inkişafı Ermənistanın özünə, onun indiki rəhbərliyinə ciddi zərər vura bilər. O, ilk növbədə diqqəti buna yönəldir ki, Ermənistanda Serj Sarkisyanın devrilməsi ilə nəticələnən “məxməri inqilab” Azərbaycanın erməni hərbi birləşmələri tərəfindən işğal edilən Dağlıq Qarabağ bölgəsinə keçir. Arutyun Qriqoryan Qarabağda qondarma rejimin “prezidenti” Bako Saakyana qarşı üsyanın başlayacağını da istisna etmir. Erməni şərhçi qeyd edir ki, İrəvandakı proseslər Xankəndinə də təsir edir: “İrəvanda artıq Sarkisyan dönəmi başa çatdı və indi növbə Xankəndinindir. Bako Saakyan hər şeyi edir ki, inqilab Qarabağa qədər gəlib çıxmasın, lakin proses artıq başlanmış hesab oluna bilər”. A.Qriqoryan Dağlıq Qarabağda yaradılmış qondarma rejimin “prezident üsul-idarəsi”nə keçidinin səbəblərini xatırladıb: “Sarkisyan İrəvanda bəyan edirdi ki, parlament-üsul idarəsinə keçməyin vaxtı çatıb. Lakin Xankəndidə “prezident üsul-idarəsi”nə keçid edildi. Səbəb kimi Azərbaycanla müharibə şəraiti göstərilirdi, lakin burada da hakimiyyətin qorunması məqsədinin olduğu məlum idi. Hətta “aprel müharibəsi”ndə məğlubiyyətə baxmayaraq, Sarkisyanın dəstəyi ilə Saakyan öz hakimiyyətinin ömrünü uzatdı. Artıq İrəvanda siyasi situasiya dəyişib və bu proseslərin tezliklə Qarabağa da təsir edəcəyi gözlənir. Xankəndidə sosial-iqtisadi vəziyyətin yaxşı olmadığı hər kəsə məlumdur. Sarkisyan İrəvanda şəxsi zənginliyini təmin edən sistem yaratdığı kimi, Xankəndidə də “hakimiyyətin təpəsindəkilər” eyni sistem yaradıb. Bu vəziyyət potensial inqilaba hamilədir və inqilab virusu Qarabağda yayılmağa başlayıb”. Erməni şərhçi Saakyanın Azərbaycan amilini əsas gətirərək ermənilər üzərində nəzarəti təmin etdiyini, lakin bunun yanlış və təhlükəli olduğunu yazıb: “Əksinə, Qarabağda mövcud diktatura əhalinin bir gün Azərbaycanın tərkibində yaşamaq istəyini artıra bilər. Çünki İrəvan buna müdaxilə etmirsə, ağır vəziyyətdə yaşayan əhali nicat yolu kimi Bakını seçə bilər”. Bu fikirlərdə diqqət cəlb edən ilk əsas məqam işğal olunmuş ərazilərdə də ermənilərin çox acınacaqlı vəziyyətdə yaşamasına dair etiraflardır. Məhz bu halda yeni savaş ermənilərin vəziyyətini daha da ağırlaşdıracaq. Elə bu fonda məsələni dinc yolla çözməkdən yayınan Paşinyana qarşı yeni etirazlarat start veriləcək. Beləliklə, bütün bunlar aydın şəkildə nümayiş etdirir ki, Qarabağ məsələsinin həllinin uzanması indiki Ermənistan rəhbərliyinin də əleyhinə işləyir. Digər tərəfdən o da aydındır ki, erməni tərəfi, qeyd edilənlərə rəğmən, qeyri-konstruktiv mövqe tutsa, o zaman Azərbaycan güc yolu ilə qısa zamanda zəbt olunmuş ərazilərdəki işğalçı qüvvələri darmadağın edib, torpaq bütövlüyünü bərpa edəcək. İrəvanın idiialarına rəğmən, Ermənistan ciddi hərbi gücə malik deyil. Belə vəziyyətdə Azərbaycan ordusu üçün irimiqyaslı əks-hücum əməliyyatı keçirib, tam şəkildə torpaqlarımızı azad etmək də hansısa çətinlik yaratmır. Amma indilikdə məsələnin dinc yolla həllinə az da olsa ümidlər tükənmədiyindən, Bakı sülhə sadiqliyini bildirir. Ermənilər isə bu jestdən, hələ ki, lazımi nəticələr çıxarmaqda çətinlik çəkir. Hansısa dəyişiklik olmasa, Azərbaycan güc yolu ilə ermənilərin lazımi nəticələr çıxarmasına kömək etməli olacaq.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
