“Bu, iqtisadi inkişafın dayanıqlı olması üçün müəyyən çətinliklər yaradır”
Son günlər durmadan dəyər itirən Türkiyə lirəsi ABŞ dolları, avro və funt-sterlinq qarşısında bir qədər də ucuzlaşıb. Ən son məlumatlara görə, bir ABŞ dolları 4.501, avro 5.32, ingilis funt-sterlinqi isə 6.068 lirəyə qədər bahalaşıb.
Vəziyyətin getdikcə ciddiləşdiyini görən Türkiyənin Mərkəzi Bankı “gərəkli addımlar atılacaq” deyə, mesaj yayınlayıb və bankın rəhbəri Çətinkayanın prezidentlə görüşəcəyinə dair açıqlama verib. Bu məlumatlara bazar dərhal reaksiya verib və 1 ABŞ dolları 4.41 lirəyə qədər geriləyib. Lakin lirənin durumu ilə bağlı proqnozlar ürəkaçan deyil. Belə ki, “Moody’s” şirkəti Türkiyə iqtisadiyyatı ilə bağlı neqativ proqnozlar verib. Şirkət bildirib ki, iqtisadi böyümədəki geriləmə, pul siyasətinin effektiv olmaması, işsizlik səviyyəsi və digər amillər ölkənin maliyyə bazarına yaxşı heç nə vəd etmir.
Bu arada lirənin sürətlə ucuzlaşması Türkiyədə dövlət rəhbərlərini hərəkətə keçirib. Belə ki, Türkiyə prezidenti lirənin kəskin ucuzlaşması səbəbilə aidiyyəti qurumlara rəhbərlik edən nazirlərlə görüş keçirib. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan iqtisadiyyat naziri Nihat Zeybəkçi, Mərkəzi Bankın rəhbəri Murat Çətinkaya, maliyyə naziri Naci Ağbal, inkişaf naziri Lütfi Əlvan və baş nazir Binəli Yıldırımı AKP-nin baş qərargahına çağırıb. Görüşdə lirənin kəskin ucuzlaşması və inflyasiyanın təsiri müzakirə olunub.
Şübhəsiz ki, ölkədə milli valyutanın ucuzlaşması inflyasiya risqlərini artırır. Bu da, öz növbəsində, iqtisadiyyatda bir sıra dalğalanmalara səbəb olur. Digər tərəfdən, onu da nəzərə almaq lazımdır ki, iyunun 24-də Türkiyədə prezident və parlament seçkiləri keçiriləcək. Seçki ərəfəsində böyük inflyasiya risqi və lirənin ucuzlaşmaqda davam etməsi nə deməkdir? Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini “Bakı-Xəbər”lə bölüşən iqtisadçı-alim Əli Əlirzayevin fikrincə, türk lirəsinin ucuzlaşmasının kökündə daha çox siyasi amillər dayanır. O hesab edir ki, məhz bu səbəblərdən lirənin məzənnəsində ucuzlaşma müşahidə olunur: “Ölkədə və Türkiyənin yerləşdiyi regionda gedən proseslər lirənin ucuzlaşmasına təsir göstərir. Bütün hallarda, pulun qiymətdən düşməsi iqtisadi məna kəsb edir. Müvəqqəti və inzibati yollarla bunu tənzimləmək çətindir. İqtisadi məna o deməkdir ki, ölkə xaricə daha çox mal çıxara bilmirsə, istehsal aşağıdırsa, bu zaman milli valyuta ucuzlaşır. Çünki bütün bunlar, nəticə etibarilə, xarici valyutaya tələbatı artırır. Türkiyə iqtisadiyyatına təsir edən başlıca amil ətraf ölkələrdə müşahidə olunan qeyri-sabitlikdir. Məsələ ondadır ki, Türkiyə ilə qonşu olan Suriyada neçə vaxtdır vətəndaş müharibəsi gedir. Ölkədə 3 milyondan çox suriyalı qaçqın məskunlaşıb. İraqda baş verən prosesləri də nəzərə almaq lazımdır. Bundan başqa, regionda siyasi stabilliyin nə vaxt yoluna düşəcəyi bəlli deyil. Bütün bunlar, əlbəttə ki, türk lirəsinin kursuna təsir göstərən başlıca amillərdir. Deməyim odur ki, lirənin ucuzlaşmasına daha çox siyasi amillər təsir göstərir. Müəyyən dairələr istəyir ki, bu yolla hökuməti nüfuzdan salsınlar, ölkəni iqtisadi böhrana sürükləsinlər. Yəni bu amilləri də nəzərə almaq lazımdır. Adətən zaman-zaman müəyyən xarici dairələr ölkəni zəiflətmək üçün bu kimi vasitələrlə oynayırlar. O üzdən, baş verənlər iqtisadi səbəblərdən çox, siyasi faktorlarla bağlıdır. Ölkədə gələn ay seçkilərin olacağı da hardasa buna öz təsirini göstərir. Əlbəttə ki, seçki ərəfəsində lirənin ucuzlaşmaqda davam etməsi yaxşı hal deyil. Bu, iqtisadi inkişafın dayanıqlı olması üçün müəyyən çətinliklər yaradır. Nəzərə almaq lazımdır ki, bir sıra səbəblər üzündən Türkiyə iqtisadiyyatında dinamika aşağı düşüb. Dünya bazarında neftin bahalaşması da buna öz təsirini göstərir. Bütün bunlara rəğmən, ümid edirəm ki, Türkiyə bu vəziyyətdən çıxacaq”.
Vidadi ORDAHALLI
