Cənubi Qafqazda formalaşmaqda olan yeni geosiyasi vəziyyət Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə də öz təsirini göstərməkdə, hadisələrin inkişaf axarında yeni bir vəziyyət yaratmaqdadır. Söhbət ilk növbədə qardaş Türkiyənin Rusiya ilə yaxınlaşma fonunda regionda artan rolundan gedir. Ermənistanda belə hesab edilir ki, hadisələrin qeyd edilən səpkidə inkişafı İrəvan üçün yaxşı heç nə vəd etmir.
Xüsusən də Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyip Ərdoğanın Bakı səfərindən sonra verdiyi açıqlamalar, rusiyalı həmkarı Vladimir Putinlə görüşündə Dağlıq Qarabağ münaqişəsini müzakirə edəcəyini bildirməsi Ermənistanda kifayət qədər böyük ajiotaj yaradıb. Ərdoğanın bu açıqlamanı məhz Bakıdan qayıdandən sonra verməsi onun Prezident İlham Əliyevlə bu məsələni müzakirə etdiyi və Qarabağla bağlı Azərbaycan-Türkiyə planının olduğunu ehtimal etməyə əsas verir.
Digər tərəfdən, Ankaranın konfliktlə bağlı hansı mövqedə olması da İrəvanda yaxşı məlumdur. Ermənistan bilir ki, Türkiyə birmənalı şəkildə münaqişənin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllini tələb edir. Elə bu səbəbdən Türkiyənin konfliktlə bağlı fəal mövqeyə keçməsi Ermənistanda ciddi təşviş yaradır. Burada hesab edilir ki, Ərdoğan Putinlə məhz münaqişənin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllini müzakirə edəcək və konfliktin həllində əsas açar ölkə olan Rusiyanı məhz bu xüsusda “yola gətirməyə” çalışacaq. Prosesin maraqlı olan digər tərəfi Ərdoğanın Moskva səfəri ərəfəsində Ermənistan prezidenti Serj Sarkisyanın da Putinin qəbuluna düşəcəyidir. Sarkisyan 15-16 noyabr tarixlərində Moskvada keçiriləcək erməni mədəniyyət günlərində iştirak məqsədilə rus torpaqlarına gedir, lakin onun səfərinin görünməyən tərəfində məhz Putinlə ciddi müzakirələrin aparılması durur. Bu fonda Ermənistan mediası Sarkisyanı Moskvada çətin görüş gözlədiyini yazır. Məsələ ilə bağlı erməni şərhçi Aram Amatuni Putinlə Sarkisyanın kifayət qədər mürəkkəb müzakirələr aparacağını vurğulayır: “Ərdoğanla Putin razılaşacaqsa, Sarkisyanı Moskvada olduqca çətin görüş gözləyir. İstisna edilmir ki, Putin Sarkisyanı münaqişənin həllinə məcbur edəcək, təbii ki, bu həll variantı Ermənistanın güzəştlər etməsindən ibarətdir”. Erməni şərhçi bir neçə gün öncə Sarkisyanın “Ermənistanı Qarabağ münaqişənin həllində ağrılı qərar gözləyir” açıqlamasını xatırladıb: “Bu, ərazilərin qaytarılması deməkdir. Sarkisyanın Moskva səfərindən öncə belə açıqlama verməsi vəziyyətin çətinliyindən xəbər verir. Sarkisyan qoyulan şərtlərə əməl etməsə, bu da Ermənistan üçün ağrılı nəticə deməkdir. Mümkündür ki, müharibə başlasın, yaxud da iqtisadi zərbələr endirilsin”. Onun sözlərinə görə, bütün hallarda Putin-Ərdoğan görüşü Ermənistan üçün təhlükəlidir: “Artıq İrəvanda bu görüşün təhlükəli nəticələrinə hazırlıq aparılır”.
Ümumiyyətlə, istər erməni mediasında, istərsə də ekspert çevrəsində Ərdoğanla Putinin görüşü ətrafında ciddi narahatlıq özünü kifayət qədər aydın formada büruzə verir. Bunun da ümdə səbəbi odur ki, Türkiyə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin ədalətli həlli üçün Azərbaycanla həmrəy hərəkət edir. Hətta bundan əvvəl digər erməni şərhçi Sarkis Artsruni bildirirdi ki, Ərdoğan Putinə Qarabağla bağlı yeni saziş təklif edəcək. Burada isə əsas məsələ Qarabağ münaqişəsinin Azərbaycanın istədiyi şəkildə həllini tapması olacaq. Bu mövqeyində qalan Sarkis Artsruni indi onu da vurğulayır ki, geosiyasi və regional reallıqlar Moskvanın Ankara ilə daha çox yaxınlaşmasına gətirib çıxarmaqdadır. Onun fikrincə, elə bu baxımdan da yaxın gələcəkdə Qarabağla bağlı Rusiya-Türkiyə sazişinin olması ehtimalı böyükdür. Hesab edilir ki, hadisələrin bu səpkidə gedişi Ermənistanı çətin vəziyyətə salacaq.
Bütün bunlar onu göstərir ki, Rəcəb Tayyib Ərdoğanın rusiyalı həmkarı ilə növbəti görüşü ölkəmizin maraqları baxımından əvvəlkilərdən fərqlidir və bunun Azərbaycan üçün mühüm əhəmiyyəti var. Təbii ki, ilk növbədə Dağlıq Qarabağ münaqişəsi prizmasından. Azərbaycanın tələbi bundan ibarətdir ki, Dağlıq Qarabağ ətrafındakı rayonların boşaldılması erməni separatçılarının tələb etdiyi kimi statusu müəyyənləşdirəcək referendum tarixinə bağlı olmasın. Əldə olunacaq müvafiq sazişdə bu maddə yer almasın. Rəsmi Bakı rayonların boşaldılması əvəzinə Dağlıq Qarabağın “aralıq statusuna” və bölgədə yaşayan ermənilər üçün təhlükəsizlik təminatına razılaşdığını da bildirir. Elə Ərdoğanın Kremldə Putini məhz bu istiqamətdə razı salmağa çalışacağı gözlənir. Rusiya isə belə vəziyyətdə Ermənistanın, nəhayət, regional layihələrdə iştirakına imkan yarana biləcəyini yaxşı görür. İndiki şəraitdə bu, Moskva üçün çox önəmlidir. Çünki Rusiya üçün Ermənistan artıq böyük iqtisadi yükdür. Bu yükdən xilas olmaq Moskva üçün hazırda böyük əhəmiyyətə malikdir. Amma bunun üçün Qarabağ məsələsində Azərbaycanın şərtlərinin yerinə yetrilməsinin zərurətini də bu fonda Rusiyada yaxşı başa düşürlər. Məhz bütün bunlar əsasında Ermənistanda hesab edilir ki, Moskva Türkiyə və Azərbaycanın artan təsirləri fonunda onların mövqeyi ilə razılaşacaq və bu da Qarabağ məsələsində İrəvanın faktiki məğlubiyyətidir. Digər tərəfdən, rəsmi Bakının şərtlərini qəbul etməklə Rusiya perspektivdə Azərbaycanın Azərbaycan Avrasiya İqtisadi Birliyinə üzvlüyünü də mümkün sayır. Azərbaycanı bu təşkilatda görmək isə Moskvanın ən böyük istəklərindən biridir. Ekspertlər hesab edir ki, Azərbaycan işğal altındakı ərazilərin qeyd-şərtsiz boşaldılması əvəzinə Avrasiya İqtisadi Birliyinə üzvlük məsələsini nəzərdən keçirə bilər.
Məsələnin Ermənistan baxımından digər maraqlı nüansları da mövcuddur. Söhbət ilk növbədə regional layihələrə qoşulmaqdan və bununla Ermənistanın xilasından gedir. İndi erməni ekspertlər özləri belə etiraf edir ki, regionda həyata keçrilən layihələrdən kənarda qalmaqda davam edəcəyi təqdirdə, İrəvan daha böyük problemlərə düçar olmağa məhkumdur. Belə ki, elə bu günlərdə Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu işə düşüb. Ermənistandan verilən reaksiyalar onu göstərir ki, bu dəmir yolu xəttindən kənarda qalmaq bu ölkə üçün çox ağrılı olub. Rəsmi Bakı isə dəmir yolu xəttinin işə salınmasından sonra Ermənistanın hansı şərtlərlə ona qoşula biləcəyini açıqlayıb. Xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov bildirib ki, ki, Ermənistan Azərbaycanın işğal etdiyi torpaqlarını azad etdiyi təqdirdə əsrin layihəsinə qoşula bilər: “Bu məsələ ilə bağlı şərtimiz eynidir və dəyişməz olaraq qalır. Ermənistanın layihəyə qoşulması üçün Dağlıq Qarabağ münaqişəsi həll olunmalıdır. Azərbaycanın işğal altında olan torpaqları azad edilməli, qoşunlar geri çəkilməlidir. Azərbaycan heç kimin torpaqlarını işğal etməyib və bu məsələdə Azərbaycanın mövqeyi açıqdır”. Bakı-Tiflis-Qarsın ardınca “Şimal-Cənub“ beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi istismara veriləcək. Gələn il ərzində isə Azərbaycan qazını Türkiyəyə çatdıracaq TANAP, ondan sonra TAP kimi nəhəng layihələr istifadəyə veriləcək. Bununla yanaşı, digər mühüm regional layihələrin də həyata keçrilməsi gözlənir. Ermənistan bütün bu layihələrdən təcrid olunub. İndi bir çox politoloqlar hesab edir ki, Ermənistan kompromisə getməklə bölgədəki iqtisadi layihələrə qoşulmaq yolunda yaradılan əngəlləri aradan qaldırmağa çalışmalıdır. İrəvan anlayır ki, böyük regional layihələrdən təcrid Ermənistanı uçuruma aparır. Həmin layihələr isə qarşıdakı dövrdə Azərbaycana yeni böyük maliyyə axınını təmin edəcək. Bu həm də Azərbaycanın, digər sahələrlə yanaşı, hərb müstəvisində də Ermənistanla müqayisədə üstünlüyünü xeyli artıracaq. İrəvanda Azərbaycanın hər il silahlanmaya milyardlarla dollar xərcləməsinin məqsədini də anlamamış deyillər. Ona görə də Ermənistan Azərbaycan torpaqlarını azad edib Dağlıq Qarabağa yüksək muxtariyyətlə kifayətlənməklə həm özünü xilas etmək imkanı qazanacaq, həm regional layihələrə qoşula biləcək, həm də Azərbaycan və Türkiyə ilə normal qonşuluq əlaqələrini bərpa edəcək. İndiki şəraitdə Ermənistanın xilası məhz bunlardan keçir. Elə Rusiya da bu amili nəzərdən qaçırmır. Məhz bu səbəbdən Ərdoğanın Putinlə görüşündə bütün bu məsələləri gündəmə gətirdikdə Kremlin razılığını alacağı Ermənistanda belə şübhə doğurmur.
Moskvanın Ankaranın şərtləri ilə razılaşmasını diqtə edən digər səbəblər də var. Məlumdur ki, Rusiya qazını Türkiyə üzərindən Avropaya çatdıracaq “Türk axını” layihəsi sürətlə irəriləyir və boruların böyük hissəsi artıq Qara dənizin dibinə döşənib. Boru kəmərinin birinci xətti Türkiyənin xüsusi iqtisadi zonasına daxil olub. Moskva bəyan edir ki, "Türk axını"nın ikinci boru xətti Cənubi və Cənub-Şərqi Avropa ölkələrinin artan qaz tələbatını qarşılaya bilər. Kreml onu da bilir ki, perspektivdə Avropaya əlavə qaz sata bilməsi üçün “Türk axını” sona qədər həyata keçməlidir. Çünki Rusiyanın böyük ümidlər bəslədiyi “Şimal axını-2” layihəsinin çəklişini Avropa əngəlləyib. Avropa Rusiyanın qaz bazarından asılılığını azaltmaq istəyir və bunu Kremldə də bilirlər. Eyni zamanda ABŞ Rusiyanı Avropa bazarından sıxışdırıb özünün sıxılmış qazını satmaq istəyir. Məhz bu səbəbdən Rusiya bütün ümidlərini “Türk axını” layihəsinə bağlayıb. Amma “Türk axını”nın istənilən nəticəni verməsi Türkiyənin mövqeyindən əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır və Moskva bu məsələdə artıq Ankaranın istəklərini nəzərə almağa məcburdur. Bu, Qarabağ məsələsinə də aiddir. Gözlənir ki, bütün bu qeyd edilənlər fonunda Türkiyənin Qarabağ məsələsində mövqeyi mütləq mənada Moskva tərəfindən nəzərə alınsın. Elə bu da Ermənistanda ciddi narahatlıq yaradır. Hər halda, hadisələrin inkişaf axarı yaxın günlər ərzində Qarabağ məsələsində müəyyən vacib olayların olacağını istisna etmir. Həmin olyaların isə məhz Azərbaycanın istəkləri çərçivəsində olacağına da artıq heç bir şübhə yoxdur.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
