Azərbaycan, Rusiya və İran prezidentlərinin Tehranda reallaşan yeni üçtərəfli görüşünün bu ölkələr arasında əlaqələrin inkişafına yeni bir təkan verməsi işğalçı Ermənistanda ciddi narahatlıq və qorxuya səbəb olub. Ermənistanda belə hesab edirlər ki, Bakı-Tiflis-Qarsın ardınca Azərbaycan indiyə qədər Ermənistanla yaxın olan Rusiya və İranla birlikdə “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi kimi növbəti vacib layihəyə start verməklə İrəvanı Tehran, Moskva kimi tərəfdaşlardan da tədricən məhrum edir.
Xatırladaq ki, “Şimal-Cənub” Şərqi Asiya ölkələri ilə Avropanı əlaqələndirən irihəcmli layihədir. Qitələri əlaqələndirəcək bu dəhliz özündə bir neçə marşrutu birləşdirir. Azərbaycan bu layihəyə qoşulduqdan sonra isə rəsmi Bakının irəli sürdüyü təklif “Şimal-Cənub”u daha səmərəli və cəlbedici edib. Bu səmərəlilik ondan ibarətdir ki, yüklərin daşınma xərci azalır və çatdırılma vaxtı qısalır. Yəni yüklər gəmi ilə Hindistanın Mumbai limanından İranın Bəndər-Abbas limanına gətirildikdən sonra qatara yüklənir və İranın mövcud dəmir yolu ilə Qəzvin-Rəşt-Astara(İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu xəttinə ötürülür, buradan Azərbaycan ərazisilə birbaşa Rusiyaya, oradan da Avropa ölkələrinə çatdırılır. Bununla da yüklər Xəzər sahilində İran və Rusiyanın limanlarında təkrar boşaldılıb-yüklənmir. Bu variantda yüklər təkrar gömrük rəsmiləşdirilməsindən də azad olur. Bütün bunlar fonunda “Şimal-Cənub” marşrutunun mümkün qədər tez reallaşması istiqamətində qızğın iş gedir. Qeyd olunduğu kimi isə, belə vəziyyət Ermənistanda böyük təşviş yaradıb. İşğalçını narahat edən daha bir məqam İranın son dövrlərdə Azərbaycanla münasibətlərini daha yüksək səviyyəyə çatdırması istiqamətində atdığı addımlardır. İranın iqtisadiyyat və maliyyə naziri Məsud Kərbasianın ölkəmizə səfərindən sonra isə İrəvanın bu xüsusda narahatlığı daha da artıb.
Məsud Kərbasian “İran Daily” qəzetinə müsahibəsində ölkəsinin Azərbaycanla münasibətlərin inkişafına daha çox maraq göstərdiyini vurğulayır. Məsələn, o qeyd edir ki, İranla Azərbaycan kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalını artırmaq üçün birgə müəssisələr yarada bilər. Nazir bildirib ki, bu məsələni Bakıda səfərdə olarkən Azərbaycanın iqtisadiyyat naziri Şahin Mustafayevlə müzakirə edib. Bundan başqa, o bildirir ki, İran Azərbaycanda torpaq sahəsi icarəyə götürərək kənd təsərrüfatı məhsulları istehsal etməyi planlaşdırır: “İstehsal olunan məhsul həm daxili bazara çıxarılar, həm də xaricə ixrac olunar. İranın bu sahədə böyük təcrübəsi var. Hazırda İran fermerləri Ukrayna, Qazaxıstan, Braziliya və Cənubi Afrika Respublikasında torpaq icarəyə götürüb məhsul istehsal edir. İran təkcə cari ildə ABŞ-a 5,686 milyard dollar dəyərində 5,8 milyon ton kənd təsərrüfatı məhsulu ixrac edib. İran, ümumiliyyətlə, Azərbaycanla kənd təsərrüfatı sahəsində əməkdaşlıqda maraqlıdır". Məsud Kərbasian onu da vurğulayır ki, ölkəsi İranın Astara şəhərində xüsusi iqtisadi zonanın yaradılması ilə bağlı Azərbaycanın təklifini alqışlayır: "Bu, Azərbaycana imkan verəcək ki, İran Astarasına qoyulan investisiyalarından mənfəət əldə etsin".
Bütün bunlar fonunda Ermənistanda hesab edilir ki, baş verənlər Tehranı İrəvanla birlikdə reallaşdırılması nəzərdə tutulan bütün layhihələrdən yayındırır. Əsas diqqət isə məhz Azərbaycana yönəlir. Məsələn, Ermənistan mətbuatı yazır ki, artıq belə vəziyyətdə İrandan Ermənistana dəmir yolunun çəkilməsinə birdəfəlik son qoyulur. Artıq etiraf edilir ki, İrandan Ermənistana dəmir yolunun çəkilməsi səmərəsiz və perspektivsiz işdir. Özü də xüsusi olaraq vurğulanır ki, İrandan başqa Rusiya da diqqəti daha səmərəli olan “Şimal-Cənub” dəhlizinə və onun əsasını təşkil edən Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolunun çəkilməsinə yönəldib. Çünki bu yol Azərbaycan dəmir yolları vasitəsilə Rusiyaya, oradan isə Avropaya uzanacaq.
Ekspertlər də qeyd edir ki, İran-Ermənistan dəmir yolunun çəkilişi iqtisadi baxımdan da əlverişli deyil. Ermənistanın ixrac potensialı sıfır səviyyəsindədir. Bu ölkə İran malları üçün bazar olsa da, böyük və gəlirli bazar hesab edilə bilməz. Ermənistanda iqtisadi vəziyyət bərbad haldadır, əhalinin alıcılıq qabiliyyəti həddən artıq aşağıdır. Digər tərəfdən, bu ölkədəki strateji sahələr başqa dövlətlərin əlindədir. Yəni orada sərmayə yatırılacaq sahə qalmayıb. Bundan başqa, İrandan Ermənistana ikinci qaz kəmərinin çəkilişi də artıq böyük sual altındadır. Əvəzində, İran Azərbaycan üzərindən daha çox həcmdə qazı dünya bazarlarına çıxarmağa hazırlaşır. Məlumdur ki, böyük qaz potensialına malik olan İran Avropaya qaz ixrac etmək niyyətindədir. Bu barədə artıq bir sıra Avropa şirkətləri ilə danışıqlar aparılıb. Enerji idxalını şaxələndirmək istəyən Avropa, Rusiya və Azərbaycanla yanaşı, İran qazının da alıcısı qismində çıxış edir. İrəvan bu məqamdan istifadə edərək çalışırdı ki, İran öz qazını dünya bazarına Ermənistan ərazisindən keçməklə çıxarsın. Belə olan halda Ermənistan tranzit gəlir əldə etməklə bərabər, siyasi təhlükəsizliyini də təmin edəcəkdi. Amma Tehran artıq Azərbaycan üzərindən Avropaya qaz ixrac etmək üçün əməli addımlar atır. Bütün bunlar fonunda Ermənistan artıq İranla reallaşıdırlması nəzərdə tutulan bütün layihələrdən məhrum olmaqdadır. Elə İrəvanı da qorxudan budur ki, belə vəziyyətdə Ermənistan daha acıncaqlı vəziyyətə düşəcək.
Nahid SALAYEV
