Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin dinc müstəvidə həlli üçün aparılan son danışıqların detalları tam açıqlanmasa da, onun hansısa müsbət nəticələr verdiyini də tam qətiyyətlə söyləmək mümkün deyil. Ən azından ona görə ki, axırıncı yüksək səviyyəli danışıqlardan sonra belə cəbhədə erməni təxribatlarına son verilmir.
Düşmən yenə atəşkəsi pozmaqda, mövqelərimizi müxtəlif növ silahlardan atəşə tutmaqda davam edir. Belə vəziyyətdə maraq doğuran məqamlardan biri Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin gözlənilən növbəti görüşüdür. Bu görüşdən sonra da cəbhədə vəziyyət dəyişməsə, savaş qaçılmaz sayılır. Hələlik isə əsas diqqət nazirlərin görüşü üzərində cəmləşməkdədir.
Məsələ ilə bağlı xarici işlər nazirləri Elmar Məmmədyarov bildirib ki, ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrlərinin noyabrın ortalarında Azərbaycan və Ermənistan xarici siyasət idarələrinin rəhbərləri ilə görüşü nəzərdə tutulur. Məhz bundan sonra Azərbaycan və Ermənistan XİN başçılarının görüşünün keçirilməsi istiqamətində müəyyən addımlar atılacaq. ATƏT-in Minsk Qrupunun amerikalı həmsədri Endrü Şefer də bildirib ki, yaxın günlər ərzində nazirlərin görüşü gözlənir: “Biz daha əvvəl nail olunmuş razılıqları, həmçinin Vyana və Sankt-Peterburq razılaşmalarını reallaşdırmağa çalışaraq, tərəfləri atəşkəs rejiminə hörmət etməyə və ən yüksək səviyyədə danışıqları davam etdirməyə çağırmaqda davam edirik. Həmsədrlər növbəti görüşün tarixinin dəqiqləşdirilməsi üçün Azərbaycan və Ermənistan XİN rəhbərləri ilə işləyir. Növbəti görüş qarşıdakı həftələrdə gözlənilir”. Aydındır ki, bu görüşlər də istənilən nəticəni verməsə, Qarabağ münaqişəsinin yenidən alovlanması qaçılmaz sayılır. Məsələnin bu tərəfini şərh edən amerikalı politoloq Piter Teys bildirir ki, yeni savaşın başlamasına görə bütün məsuliyyət danışıqlarda konkret addımlar atmaqda tərəddüd edən Ermənistanın üzərinə düşür. O xatırladır ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində bu il bir sıra görüşlər keçirilib: “Bu istiqamətdə Azərbaycan prezidenti ilə Ermənistan rəhbərinin görüşü sonuncu idi: görüş münaqişənin həlli üçün atılmış müsbət addımlardan biridir. Müzakirələrin uzun müddətdir nəticəsi yoxdur. Lakin Azərbaycan hökumətinin bu il münaqişənin həlli istiqamətində bir sıra fəal təşəbbüsləri olub. Rəsmi Bakı münaqişənin sülh yolu ilə həllini dəstəklədiyini daim bildirir”. Politoloqun sözlərinə görə, Ermənistan hökuməti, Azərbaycandan fərqli olaraq, münaqişənin həll edilməsinə maraq və səy göstərmir: “Bir müddət əvvəl Ermənistan hökumətinin 100 milyon dollar miqdarında silah-sursat alması ilə bağlı məlumatlar yayılmışdı. Təbii ki, sözügedən ölkənin bu addımı münaqişənin həllinə mənfi təsir edir və mürəkkəb vəziyyət yaradır. Beynəlxalq təşkilatların heç birindən Ermənistanın həmin addımını pisləyən bəyanat görmədim. Ermənistanı bu mövqeyindən çəkindirmək lazımdır. Münaqişənin həlli istiqamətində sabit, uzunmüddətli qərarların qəbul ediləcəyinə ümid edirəm. Əfsus ki, bu proses vaxt alacaq”. Ekspert bildirir ki, Ermənistanın danışıqlar prosesini uzatmağa yönələn səyləri müharibə ehtimalını hər keçən gün daha da artırır və buna görə bütün məsuliyyət erməni tərəfinin üzərinə düşür. Bundan başqa, o qeyd edir ki, regionda maraqlı olan qüvvələr, o cümlədən də Rusiya Ermənistana təsir və təzyiqlərini artırmalıdır.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, xarici işlər nazirlərinin gözlənilən növbəti görüşü ərəfəsində prezident Serj Sarkisyan Rusiyaya işgüzar səfər edəcək. Ermənistanın Rusiyadakı səfiri Vardan Toqanyan bildirib ki, Sarkisyan həmin tarixdə Moskvada keçiriləcək erməni mədəniyyət günlərində iştirak edəcək. Lakin bu səfər zamanı Ermənistan prezidentinin rusiyalı həmkarı ilə görüşüb Qarabağ məsələsi ətrafında müzakirə aparması da istisna deyil. Maraqlıdır ki, bu fonda Ermənistan mediası Sarkisyanın Moskva ziyarətini “ölüm səfəri” adlandırıb. Erməni siyasi şərhçi Aram Amatuni yazır ki, Sarkisyan Moskvada olacağı vaxt Putin tərəfindən qəbul edilməyəcəksə, bu onun üçün böyük zərbə olacaq: “Bu şəraitdə Sarkisyan üçün Moskva səfəri “siyasi ölüm hökmüdür”. Bu baxımdan, Sarkisyanın Moskvada Putin tərəfindən qəbul ediləcəyi ehtimalı böyükdür. Çünki noyabrın 24-də Sarkisyan “Şərq Tərəfdaşlığı“ sammiti çərçivəsində Avropa İttifaqı-Ermənistan sənədlərinin imzalanması məqsədilə Brüsselə yola düşəcək. Güman ki, o, Moskvada Brüssel səfəri ilə bağlı son müzakirələri aparacaq. Hərçənd, Avropa İttifaqı ilə sazişim imzalanacağı şübhə altındadır”. Erməni şərhçi bildirir ki, Sarkisyan Avropa İttifaqı ilə saziş imzalanması məsələsindən “öz qiymətini artırmaq” məqsədilə istifadə edir: “Bu onun öz oyunudur. Lakin buna rəğmən, Sarkisyan arxa planda – Moskvada təhlükəsizliklə bağlı zəmanət almalıdır. Brüsselə səfər ərəfəsində isə böyük sürprizlər ola bilər. Ermənistan prezidentinin Moskvaya səfəri də məhz bu sürprizlərin qarşısını almaq məqsədi daşıyır”. “Lragir” saytı isə Sarkisyanın Moskva səfərini qorxunc adlandırıb: “Sarkisyan Moskvaya təkcə mədəniyyət günlərində iştirak üçün getmir. Güman ki, siyasi məsələlər müzakirə olunacaq. Lakin bu müzakirələrin Ermənistan üçün qorxunc qərarların verilməsi ilə nəticələnə biləcəyi də gözləniləndir. Bu, 2013-cü ilin 3 sentyabr səfəri ilə müqayisə olunur. Həmin səfərdən sonra Ermənistan Avropa İttifaqı ilə Assosiativ Sazişi imzalamaqdan imtina etdi və Avrasiya İqtisadi İttifaqına daxil oldu. İndi də əsas sual budur: Sarkisyan Moskva səfərindən sonra Avropa İttifaqı ilə sazişi imzalamaqdan imtina edəcəkmi? İndi top İrəvanda və ya Brüsseldə deyil, Moskvadadır”. Bildirilir ki, Moskva səfərində Rusiya Sarksiyan qarşısında Qarabağ məsələsini kifayət qədər konkret şəkildə qoya bilər. Belə ki, Rusiyanın istəklərinin əksinə olaraq Sarkisyan Avropa İttifaqı ilə saziş imzalanmasına gedərsə, Kreml Qarabağ məsələsində İrəvanın bütün istəklərinin üzərindən xətt çəkəcək. Bu vəziyyətdə Azərbaycanın maraqlarının və ən əsası, ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi istiqamətində Rusiyanın zəruri addımlar atması, Ermənistanı tamamilə yalnız buraxması da gözlənilən sayılır. Erməni mediası yazır ki, Kreml yeni Qarabağ mühariəbsinə yaşıl işıq yandırmaqla da Ermənistana sərt zərbə vura bilər. Yeni savaşda Azərbaycanın asanlıqla qələbə çalacağını isə Ermənistanda proqnoz edənlərin sayı kifayət qədərdir. Məsələn, parlamentdə təmsil olunan “Yelk” fraksiyasının rəhbəri Nikol Paşinyan açıq şəkildə vurğulayır ki, Ermənistan Azərbaycanla hərbi balansı daha sürətlə itirir. Onun sözlərinə görə, elə bu səbəbdən Ermənistan rəhbərliyi vahimə içindədir: “Çünki Serj Sarkisyanın rəhbərlik etdiyi Ermənistan hakimiyyəti bildirir ki, Azərbaycanla hərbi balansı, eyni zamanda bizim strateji tərəfdaşımız olan Rusiyanın dəstəyini və vasitəçiliyini itirib”. Deputat qeyd edib ki, Ermənistan ümumilikdə bütün təhlükəsizlik fəlsəfəsini itirib: “Çünki hər dəfə Rusiya Azərbaycana silah satır və biz o zaman sual veririk: biz nə edək? Cavabı isə sadədir: yenidən Rusiya ilə zəif müqavilə imzalamağa gedək. Daha sonra Rusiya Türkiyəyə silah satır. Bəs indi nə edək? Gedib yenə də bizim suverenliyimizi daha da azaldan müqavilə imzalayaq?”. Erməni deputat xatırladıb ki, Rusiya artıq Türkiyəyə S-400 sistemlərini satır: “Bunun yanında “İsgəndər”lər oyuncağa çevriləcək”.
Beləliklə, hadisələrin real inkişafı olduqca maraqlı bir xarakter alıb. Belə görünür ki, yaxın tezlikdə geosiyasi müstəvidə cərəyan edən proseslər Qarabağ münaqişəsinə mütləq mənada öz təsirini göstərəcək. Ermənistanın əsas himayədarı olan Rusiyaya xəyanət etməsi və üzünü yenidən Qərbə çevirməsi fonunda Moskva mütləq bu ölkəni cəzalandırmaq niyyətinə düşəcək. Bunun üçün ən yaxşı təsir vasitəsi, heç şübhəsiz, Ermənistana qarış Qarabağ kartını işə salmaqdır. Erməni politoloq Sarkis Artsruni bunu istisna etmir və Ermənistanda Rusiyadan üz döndərmə meyllərinin artmasının mütləq nəticəsi olacağını bildirir. Onun fikrincə, fürsət düşən kimi İrəvanın Moskvaya arxa çevirərək Qərblə bazarlıq etməsini Kreml xoş qarşılamır. Bu baxımdan Artsruni indiki halda Ermənistana ən böyük təhlükənin Rusiyadan gəldiyini və bunu ölkəni idarə edənlərin də yaxşı anladığını açıq vurğulayır. Onun sözlərinə görə, Qərb Ermənistanın indiki vəziyyətini başa düşərək onu Rusiyanın təsir dairəsindən çıxarmağa üstünlük verir. Ancaq Moskvanın buna reaksiyası Ermənistan üçün çox böyük fəlakətlərə yol açmaq iqtidarındadır. Ekspert onu da vurğulayır ki, Sarkisyan hakimiyyətinin bu ikili oyunu Rusiyanı gözlənildyindən də çox qəzəbləndirə bilər. Aydındır ki, bu da Azərbaycanla müharibə vəziyyətində olan erməni tərəfinin sonu ola bilər. Kremldə hesab edilir ki, Rusiyanı sanksiyalarla sıxışdırmağa çalışan Avropa ilə təmaslar ilk növbədə ermənilərin özü üçün ciddi təhlükədir. Artsruni belə vəziyyətdə Rusiyanın qəti hərəkətlərə keçməsini istsina etmir: “Rusiya, ötən dəfə olduğu kimi, Avropa İttifaqı ilə İrəvan arasında sənədi əngəlləyə, Ermənistanın əsl sahibinin Moskva olduğunu yenidən sübut edə bilər. Amma bu məsələdə indi İrəvan Rusiyanın göstərişlərinə belə zidd gedə biləcəyini nümayiş etdirmək istəyir. Bax elə bu vəziyyətdə Moskvanın əsl qəzəbini göstərməsi tamamilə gözləniləndir”. Hər halda, hadisələrin inkişaf axarı ermənilərin Rusiyaya xəyanət etdiyini yenidən açıq şəkildə meydana qoyur. Onsuz da bundan əvvəl Ermənistanın NATO-nun hərbi təlimlərində iştirak etməsi Rusiyada birmənalı qarşılanmayıb. Çünki Ermənistan Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının üzvüdür. Bundan başqa, Ermənistan Rusiyanın siyasətini müdafiə etdiyini iddia edir, digər tərəfdən isə Rusiyanın əleyhinə siyasət aparan Qərblə yaxınlaşır. Moskvanın bütün bunları cəzasız qoyacağı inandırıcı deyil və Ermənistana qarşı ən böyük cəza tədbirlərindən biri Qarabağ kartını işə salmaqdır. Hadisələrin bu səpkidə inkişafı isə, öz növbəsində, münaqişənin həllini tezləşdirə bilər.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
