Cəbhədə davam edən gərgin vəziyyət Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı hadisələrin hələ də istənilən axarda inkişaf etmədiyini göstərir. Belə ki, Azərbaycan, eləcə də beynəlxalq vasitəçilər məsələnin sülh yolu ilə həllində maraqlı tərəf kimi çıxış etsələr də, Ermənistanın son addımları düşmən ölkənin yenə dinc çözüm vasitələrinə əngəl yaratdığını göstərir. Amma bütün bunlara rəğmən, vasitəçilər tərəfindən yenə nikbin açıqlamalar verilir.
Məsələn, ATƏT-in Minsk Qrupunun amerikalı həmsədri Endryu Şeffer bildirir ki, Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin 16 oktyabr Cenevrə görüşü və onların ATƏT Minsk Qrupu ilə konstruktiv əməkdaşlığa hazır olması yaxşılığa işarədir. O bildirib ki, həmsədr ölkə kimi ABŞ Minsk prosesinə sadiqdir və tərəfləri Vyana və Sankt-Peterburq görüşlərində əldə olunmuş razılaşmalar istiqamətində ən yüksək səviyyədə addımlar atmağa çağırır. Şeffer onu da vurğulayıb ki, hazırda həmsədrlər iki ölkənin xarici işlər nazirlərinin yaxın həftələrdə baş tutması gözlənilən növbəti görüşünün tarixini müəyyənləşdirməklə məşğuldur.
Bu açıqlamadan aydın görünür ki, yaxın tezlikdə xarici işlər nazirləri arasında növbəti görüş keçriləcək . Bunun ardınca ilin sonuna kimi prezidentlərin daha bir görüşünün təşkili üçün də iş aparıldığı məlumdur. Dövlət başçılarının görüşünün Rusiya şəhərlərinin birində təşkil olunacağı haqda da məlumatlar dolaşır. Elə bu günlərdə Ermənistan prezidenti Serj Sarkisyan da Azərbaycanın dövlət başçısı İlham Əliyevlə növbəti görüşü gözləməsi barədə açıqlama verib. Məhz belə bir vəziyyətdə Cenevrədə baş tutan görüşün ardınca dövlət başçılarının yenidən tezliklə bir araya gələ biləcəyi barədə fikirlər Qarabağ məsələsi ilə bağlı müəyyən proseslərin cərəyan etdiyini deməyə əsas verir. Bununla bağlı erməni mediasının yazdıqlarından bəlli olur ki, əslində, danışıqlar prosesində Azərbaycan şərtləri diqtə edən tərəf kimi çıxış etməkdədir və Ermənistanın bu şərtlərlə razılaşmaqdan başqa çıxış yolu qalmayıb. “Aykakan jamanak” qəzeti bu xüsusda bildirir ki, son dövrlər ərzində Ermənistana Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı çox ciddi təzyiqlər göstərilir: “Beynəlxalq güclər, o cümlədən Ermənistanın bir nömrəli mütəffiqi olan Rusiya Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı status-kvoda dəyişiklik olmasını istəyir. Sirr deyil ki, bu, Rusiyanın Azərbaycanı daha çox öz tərəfinə çəkmək, onu yaratdığı təşkilatlarda görmək niyyəti ilə bağlıdır. Amma Moskvada yaxşı bilirlər ki, bunun üçün, ən azından, Qarabağ məsələsində Azərbaycanın maraqları təmin edilməlidir. Ermənistana gəlincə, onsuz da burada, mahiyyətindən asılı olmayaraq, Rusiyanın bütün istəklərinə yalnız müsbət cavab verilir”.
Bununla yanaşı, qarşı tərəfdə diqqət mərkəzində olan daha bir məqam Cenevrə görüşündən dərhal sonra Serj Sarkisyanın baş nazir Karen Karapetyanla razılaşmasıdır. Xatırladaq ki, hələ bir neçə gün əvvəl erməni mediasında yayılan məlumatlara əsasən, Cenevrədən qayıdan kimi Sarkisyan 2018-ci ilin aprelində prezident səlahiyyətlərini başa vurandan sonra baş nazir olmaq məsələsində Karapetyanla razılaşıb. Məlumata görə, Sarkisyan Karapetyana bildirib ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı qərar qəbul etmək baş nazirin səlahiyyətlərinə daxil ediləcək, baş nazirin müavini olacaq Karapetyan üçün isə heç nə dəyişməyəcək. İndi isə “Aykakan jamanak” qəzeti razılaşmanın yeni detallarını əldə edib. Qəzetə danışan mənbə bildirib: “Məlumat var ki, Karapetyan bu təklifə əvvəlcə etiraz edib və bildirib ki, ona baş nazir postunda qalacağı ilə bağlı söz veriblər. Hətta əlavə edib ki, baş nazir olmayacaqsa, istefa verəcək. Sarkisyan isə Karapetyana bildirib ki, tələsməsin, təklif üzərində bir neçə gün düşünsün. Karapetyan bir neçə gün sonra Sarkisyanın təklifi ilə razılaşıb”. Erməni mənbələr iddia edir ki, Karapetyanın razılaşmasına səbəb Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı məsuliyyətdən azad olmasıdır: “İddialara görə, Sarkisyan Cenevrə görüşündə öhdəlik götürüb, Karapetyan gələcəkdə keçmiş prezidentdən, yəni Sarkisyandan qalan öhdəlikləri üzərinə götürmək istəmədiyi üçün bu təklifi qəbul edib”. Qeyd edək ki, Cenevrədə Sarkisyanın üzərinə öhdəlik götürməsi ilə bağlı məlumatı “1in.am” saytı da yazmışdı. Lakin söhbətin konkret hansı öhdəlikdən getdiyi açıqlanmır. Bununla belə, məlumatlar səslənir ki, söhbət Ermənistanın işğal altındakı əraziləri tədricən boşaltmasından gedir. Hətta erməni mediası yazır ki, məhz bu səbəbdən Rusiya Sarkisyanın baş nazir olaraq ölkənin idarəçiliyini davam etdirməsinə razılıq verib. Əks halda öz adamı olan Karapetyanı hökumət başçısı postunda saxlamağa çalışardı. İndi istisna olunmur ki, ilin sonuna kimi Rusiyada baş tutması gözlənilən prezidentlərin növbəti görüşündə Qarabağ konflikti ilə bağlı hansısa irəliləyiş əldə edilsin. Bu istiqamətdə müvafiq addım atılmaması Sarksiyanın sonu sayılır. Rusiyalı ekspert Vadim Dubnov bildirir ki, Moskvanın Sarksiyana təzyiqlərini artırması üçün Bakı Kremlə təsir göstərir və bu məsələdə Türkiyə də müəyyən dərəcədə Azərbaycana yardım edir.
Analitik Ermənistanın işğal etdiyi bir neçə rayonu Azərbaycana qaytaracağı barədə iddiaların həyata keçməsinin sülh yolunda atıla biləcək mühüm addım olduğunu vurğulayır: “İndi müəyyən dərəcədə vəziyyət sabitləşib. Razılıq olmasa, cəbhədə vəziyyətin yenidən kəskinləşməsi mümkündür. Bakı status-kvo ilə razı deyil və bunu dünyaya da çatdırır. Bakı deyir ki, hazırkı vəziyyət onu qane etmir. Belədə isə münaqişəni hansı tərəfin mürəkkəbləşdirdiyini və "kimin birinci başladığını" ayırd etmək çətin olacaq”. Hər halda hesab edilir ki, Ermənistan, ən azından, yeni sərt hərbi zərbələrdən yayınmaq üçün Qarabağ məsələsində həll prosesinin başlanması yönündə əməli addımlar atmalıdır. Əks vəziyyət isə, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, hərbi əməliyyatları yeniləyə bilər. Ermənistanın isə bu əməliyyatlar fonunda müharibəni aparmaq üçün nə hərbi, nə də insan resursu var. Digər tərəfdən, Ermənistanda ordunun sürətli tənəzzülü də Qarabağ münaqişəsinin gedişinə daha çox təsir etməyə başlayır. Elə son insidentlər də erməni ordusunun yalnız quru adının qalmaqda olduğunu göstərir. Yeni insidentlərə misal kimi göstərmək olar ki, Ermənistan ordusunda hökm sürən qanunsuzluqlardan təngə gələn hərbi qulluqçular xidmət yerlərini özbaşına tərk edir. Elə bu günlərdə hərbi hissəni özbaşına tərk edən hərbi qulluqçular Harut Melikyan və Rudik Hakopyan barəsində cinayət işi başlanıb. Eyni zamanda Ağdərə istiqamətində yerləşən işğalçı ordunun zabitləri baş leytenant Ara Mezlaxanyan və tağım komandiri Hayk Martirosyanın da xidmətdən yayınmaq məqsədilə hərbi hissəyə qayıtmadıqları bildirilir. Xidmətdən yayınan hərbçilərlə bağlı axtarış və istintaq tədbirləri aparılır. Bundan başqa, işğal olunmuş Ağdərə rayonu istiqamətində yerləşdirilən Ermənistan ordusunun taborlarından birində növbəti qanlı insident baş verib. Gecə saatlarında iki hərbi qulluqçu arasında başlayan mübahisə sonra qan tökülməsinə səbəb olub. Təhqirlərə dözməyən Artur Xaçaturyan xidmət yoldaşına avtomat silahdan atəş açıb. Xaçaturyanın güllələdiyi hərbi qulluqçunun ölməsi əsgərin valideynlərdən gizlədilir. Bu günlərdə sosial şəbəkələrdə Ermənistan ordusunda silah-sursat satmaq istəyən 2 hərbi qulluqçunun həbs edildiyi barədə də maraqlı xəbər yayılıb. Məlumatı verənin bildirdiyinə görə, onun yaxın qohumu, Azərbaycanın işğal olunmuş Xocavənd rayonu istiqamətində hərbi xidmətdə olan Karen Nuricanyan həbs edilib. Məlum olub ki, Nuricanyan hərbi hissədən oğurladığı silahı və ona aid sursatları ovçuluqla məşğul olan yerli sakinlərə satarkən həbs edilib. Cinayət məsuliyyətinə cəlb edilən Nuricanyan izahatında bu işi zabitlərin tapşırığı ilə etdiyini bildirib. Bununla yanaşı, döyüş postunda növbədə olarkən oğurladığı əl qumbaralarını satmağa cəhd edən başqa bir hərbi qulluqçunun da həbs edildiyi məlum olub. Hələlik adı gizli saxlanan hərbi qulluqçunun başqa oğurluq hadisələrində əlinin olub-olmadığı Ermənistan Müdafiə Nazirliyi İstintaq İdarəsi tərəfindən araşdırılır. Bütün bunlar sadəcə son bir neçə gündə qeydə alınan faktlardır. Erməni mediası etiraf edir ki, belə ordu ilə Qarabağ siyasətini davam etdirməyin mümkün olmadığını rəsmi İrəvan yaxşı bilir. Orduda islahatlar aparmaq, onu lazımi resurslarla təmin etmək isə imkan xaricindədir. Qeyd olunur ki, elə bu səbəbdən Ermənistan rəhbərliyi yeni savaşın başlamasından çox ehtiyat edir. Bunun üçün Azərbaycanla uzlaşmaq indi Ermənistandan ötrü ən yaxşı çıxış yolu hesab olunur. Ekspertlər hesab edir ki, bu durumda müharibənin yenidən başlanması qaçılmazdır və Azərbaycanın növbəti hərbi uğuru Ermənistanın daha böyük məğlubiyyətə düçar olması demək olacaq. Hətta bu durumda Ermənistanda daxili siyasi vəziyyət o dərəcədə pozula bilər ki, belə vəziyyətin Dağlıq Qarabağ klanının bütün üzvlərinin hakimiyyətdən getməsi ilə nəticələnməsi qaçılmaz olacaq. Elə bu reallıq da Sarksiyan və komandasına yaxşı bəllidir. Qeyd edilən şərtlər daxilində İrəvan Bakının Qarabağ şərtlərini qəbul etəmyə məcburdur. Elə bu səbəbdən Bakının hadisələrin məhz bu səpkidə inkişafının davam etdirməkdə öz maraqları təmin etməsi də aydın görünür. Ümumiyyətlə, Azəbaycanın məqsədi bu vəziyyətdən istifadə edib yeni diplomatik irəliləyişlər əldə etmək, zəbt olunmuş ərazilərin sülh yolu ilə azad olunmasına nail olmaqdır. Real vəziyyət proseslərin məhz bu səpkidə inkişaf etdiyini göstərir. İndiki vəziyyətdə Minsk Qrupunun bütün üzvlərinin Ermənistana təzyiqlərini artırması halında İrəvanın qeyri-konstruktiv mövqeyini daha sürətlə dəyişməsi də mümkün sayılır. Beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərində təsbit olunduğu kimi, dövlətlərin suverenliyi, müstəqilliyi, ərazi bütövlüyü və dünya səviyyəsində tanınmış sərhədlərinin toxunulmazlığı kimi təməl prinsiplər isə Minsk Qrupunun Ermənistana təzyiqlərini artırması üçün tam lazımi zəmin yaradır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
