İşğalçı Ermənistan rəsmilərinin Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı verdikləri açıqlamalar yenə belə bir təsəvvür yaradır ki, İrəvan bu konfliktin sülh yolu ilə həllində o qədər də maraqlı deyil. Halbuki, bunun üçün Ermənistana beynəlxalq miqyasda da ciddi təzyiqlər var və tələb edilir ki, bu ölkə danışıqlar prosesində konstruktiv mövqe sərgiləsin. Amma hələ də müəyyən dairələrdən dəstək alan Ermənistan rəsmilərinin açıqlamaları bir qədər fərqli mənzərə yaradır.
Məsələn, Cenevrə görüşündən sonra İsveçrədəki erməni diasporunun nümayəndələri ilə görüşündə prezident Serj Sarkisyan yenə sərsəm bir mövqedən çıxış edərək bildirdi ki, zəbt olunmuş ərazilərin Azərbaycanın tərkibinə qayıtması mümkünsüzdür.
Oxşar mövqe Ermənistan xarici işlər naziri Edvard Nalbandyanın 4-cü Avropa erməniləri konfransında çıxışı zamanı da müşahidə olundu. Burada erməni nazir Qarabağın Azərbaycana məxsus olmaması ilə bağlı yenə sərsəm bir fikir səsləndirib. Düzdür, bunun cavabı Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi tərəfindən kifayət qədər sərt formada verildi. Qurumun mətbuat xidmətinin rəhbəri Hikmət Hacıyev bununla bağlı bildirib: “BMT Təhlükəsizlik Şurasının Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı qətnamələrini oxumaq Ermənistan rəhbərliyi üçün faydalı olardı. Sözügedən qətnamələrdə BMT Təhlükəsizlik Şurası Azərbaycan ərazilərinin işğalını pisləyib, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü, suverenliyi və sərhədlərinin toxunulmazlığını təsdiq edib və işğalçı qüvvələrin dərhal, tam, qeyd-şərtsiz çıxarılmasını tələb edib. Qətnamələrdə Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olduğu bir daha təsbit olunub. Ermənistan xarici işlər nazirinin bu məsələdə peşəkar davranmağa cəhd göstərməsi onun özü üçün yaxşı olardı. Təəssüf edirik ki, Ermənistan tərəfindən yürüdülən bu məqsədyönlü və qərəzli savadsızlıq danışıqlar üçün mənfi təcrübə yaratmaqla bərabər, Ermənistan vətəndaşlarını və diaspora ermənilərini çaşqın vəziyyətə salır”.
Beləliklə, real vəziyyətin təhlili göstərir ki, erməni tərəfinin açıqlamaları Qarabağ konfliktinin sülh yolu ilə çözümünü arxa plana atır və müharibə təhdidini artırır. Əslində, verilən açıqlamalarla yanaşı, erməni tərəfinin digər hərəkətləri də müharibəyə yol açacaq əlavə faktorlardan sayılır. Məsələn, məlumdur ki, Cenevrədə keçirilən prezidentlərin görüşündə qurbanların olmaması məqsədilə təmas xəttində gərginliyin azaldılması haqda razılaşma əldə olunsa da, ermənilər atəşkəs rejiminə əməl etmir. Yenə hər gün erməni hərbi birləşmələrinin atəşkəsi pozması halları qeydə alınır. Özü də yenə erməni hərbçilərinin həyatı bahasına. Elə Ermənistan mediasının məlumatına görə, atəşkəsin pozulması nəticəsində erməni hərbi birləşmələrinin 1998-ci il təvəllüdlü əsgəri Tiqran Xaçatryan məhv edilib. Faktiki olaraq, bu, Sarkisyan rejiminin razılaşmanı pozmasının nəticəsidir. Maraqlıdır ki, Ermənistan ictimaiyyəti də hər ölən əsgərə görə Serj Sarkisyanın məsuliyyət daşıdığını düşünür. Erməni siyasi şərhçi Sarkis Artsruni yazır ki, Ermənistan hakimiyyəti müharibədən qorxur, amma sülhün də sərf etmədiyini düşünür: “Çünki istənilən sülh variantında ərazilərin qaytarılması öz əksini tapacaq. Ancaq cəbhədə ölən hər əsgərə görə məsuliyyəti Ermənistan hakimiyyəti daşıyır. Biz Azərbaycan haqqında danışmırıq, çünki Bakının əraziləri qaytarmaq üçün mübarizəyə başladığı məlumdur”. Erməni şərhçi əlavə edib ki, cəbhədə “yoran müharibə” gedir və bu, Ermənistanı günü-gündən zəiflədir. Sarksiyan isə, belə vəziyyətdə daha çox əsgərin qurban getməsinə baxmayaraq, məsələnin sülh yolu ilə həllini uzadır.
Müharibəyə son qoymaq üçün hesab edilir ki, Ermənistana beynəlxalq təzyiqlər daha da güclənməli və bu məsələdə Rusiya ilə ABŞ əsas hərəkətverici qüvvə olmalıdır. Bunu ATƏT-in Minsk Qrupunun keçmiş amerikalı həmsədri Ceyms Uorlik də mümkün sayır: “ABŞ və Rusiya arasındakı gərgin münasibətlərə baxmayaraq, Qarabağ konflikti bizim Moskva ilə sıx əməkdaşlıq etdiyimiz sahələrdən biridir. Rusiya Qarabağın sülh yolu ilə həllinə sadiqdir”. Uorlikin bu fikri ilə daha bir keçmiş amerikalı həmsədr Keri Kavano da razılaşıb. O da Rusiyanın bu prosesə çox əmək sərf etdiyini bildirib: “Rusiya 2016-cı ilin aprelində əsas oyunçu idi. Mənə elə gəlir ki, Rusiya hər zaman mərkəzi oyunçu olacaq. Müharibə ehtimalını ən aşağı həddə endirmək üçün tərəflərin əldə edilmiş razılıqları həyata keçirməsi zəruridir”. Amma yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Ermənistan hələ ki, əldə olunan razılıqlara əməl etməyə tələsmir. Bunun nəticəsidir ki, cəbhədə atəşkəs yenə intensiv qaydada pozulur. Belə vəziyyət öz növbəsində məsələnin hərb müstəvisində çözülmə ehtimalını artırır. Real vəziyyətdən göründüyü kimi, bunun da bütün məsuliyyəti Ermənistanın üzərinə düşür. Yaranmış durumda politoloq Fikrət Sadıqov da hesab edir ki, Ermənistanla güc dilində danışmaq lazımdır: “Ermənilər işğal edilmiş əraziləri heç vaxt sülh yolu ilə geri qaytarmayacaq. İndiki şəraitdə görünən budur ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin yeganə həll yolu hərb variantıdır. Azərbaycan problemin həlli istiqamətində bütün vasitələrdən istifadə edir və bundan sonra da etməyə hazırdır. Bu baxımdan da Azərbaycan ”Madrid prinsipləri” üzrə danışıqları davam etdirməli, iqtisadi və hərbi gücünü artırmalıdır. Bu, gələcəkdə tarixi İrəvan və Zəngəzur bölgələrini geri qaytarmağa imkan yarada bilər”.
Ermənistanda isə etiraf olunur ki, hərbi əməliyyatların yenilənməsi onlar üçün yaxşı heç nə vəd etmir. İlk növbədə ona görə ki, erməni ordusu ötən müddətdə xeyli zəiflədəyi halda, Azərbaycanda bunun tam əksi müşahidə edilir. Bura silah və sursatla təminatdan tutmuş ordunun döyüş qabiliyyti, şəxsi heyətlə təmin edilməsinə kimi hər şey daxildir. Ermənistanda orduda şəxsi heyətin çatışmazlığı artıq heç kimə sirr deyil. Hətta iş o yerə çatıb ki, Ermənistanın Müdafiə Nazirliyi psixoloji və ruhi travmadan əziyyət çəkən gəncləri hərbi xidmətə göndərir. Erməni mediası bu xüsusda belə bir məlumatı üzə çıxarıb ki, cari ilin iyul ayında Dağlıq Qarabağa həqiqi hərbi xidmətə göndərilən əsgər Mqer Arutyunyan bir neçə gündən sonra Xankəndi hərbi hospitalına aparılıb. Onun səhhətində ciddi problemlərin olduğu deyilir. Lakin konkret olaraq xəstələyin adı açıqlanmayıb. Əsgərin valideynləri bildirir ki, 18 yaşlı Mqerin əsəb sistemində problem var. Belə ki, psixoloji dispanserdə müalicə aldıqdan sonra Mqer hərbi xidmətə göndərilib. Onun anası bildirir: “Bununla bağlı müəyyən dairələrə məktub da ünvanlamışıq. Ancaq müraciətlərimizə cavab verilməyib. Onun psixoloji problemlərinin olması ilə bağlı sənədlər mövcuddur. Mənim oğlum xidmət edə bilməz”. Digər bir faktı erməni əsgərinin anası Varsenik Baqdasaryan açıqlayıb. O qeyd edib ki, oğlu Akop psixoloji problemlərinin olmasına baxmayaraq həqiqi hərbi xidmətə göndərilib. Meqridə hərbi xidmət keçdiyi vaxt qəflətən vəziyyəti pisləşib və o, ağır durumda hospitala aparılıb: “7 aydan sonra oğlumu psixoloji dispanserdən evə gətirdim. Hərbi bilet verildi. Daha sonra əlillik dərəcəsi təyin edildi. Yekunda yazıldı ki, uşaqlıqdan psixoloji problemi olub. Psixoloji problemi vardısa, niyə xidmətə aparırdılar?”. Xatırladaq ki, Ermənistanda əsgər anaları hakim, kriminal rejimin idarəçiliyinə qarşı dəfələrlə etiraz aksiyası keçirib. Əsgər analarının bir çoxu övladlarının sağlamlığının təhlükə altında olduğunu bildirərək onları hərbi xidmətdən uzaqlaşdırmağa çalışır. Erməni mediası yazır ki, əslində, orduya yararsız gənclərin aparılmasına dair faktların sayı kifayət qədərdir və belə vəziyyət ordunun əsgər sarıdan ciddi problemlər yaşamasının göstəricisdir. Bu durumda meydana belə bir sual da çıxır ki, belə ordu ilə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin qarşısında necə tab gətriləcək. Etiraf olunur ki, müharibə başlasa, bu, Azərbaycanın ötən ilin apreli ilə müqayisədə daha böyük qələbələr əldə etməsi ilə nəticələnəcək. Ermənistanın “ANYA” tədqiqatlar mərkəzinin direktoru Tatul Akopyan da vəziyyətin onların lehinə olmadığını bildirir. O, hələ genişmiqyasıl əməliyyatlar olmadan da erməni ordusunun itkilərinin çox olduğunu bildirir. Akopyan onu da qeyd edib ki, 2016-cı ildə “aprel müharibəsi”ndən sonra da Ermənistanın Müdafiə Nazirliyi, demək olar ki, hər gün hərbi qulluqçusunun ölməsi haqda məlumat yayır: “1994-cü ildən başlayaraq, ordudakı itkilərlə bağlı dəqiq məlumatları yalnız Müdafiə Nazirliyi yaya bilər. Lakin son illərdə bir sıra media orqanı, ictimai təşkilatlar monitorinqlər aparır, itkilər haqda danışırlar. Bu məlumatlardan hələ də itkilərin çox olduğu görünür. Ermənistan ordusunun döyüş qabiliyyəti də aşağı düşür. Bu gün övladını hərbi xidmətə yola salan analar hərbi xidmətdə olan oğullarının döyüş tapşırığı yerinə yetirərkən ölməsindən daha çox, orduda hökm sürən yerlibazlıq, əyyaşlıq, nizamnamədənkənar münasibətlər və zabitlərin özbaşınalığının qurbanı olmasından qorxur. İslahatlar aparılmayanadək Ermənistan ordusu daha sürətlə tənəzzülə uğrayacaq”. Akopyan bildirir ki, Ermənistan ordusunda intiharların, eləcə də əsgərlərin müəmmalı şəkildə ölməsi hallarının sayı getdikcə artır. O, bu vəziyyətdə müharibənin Ermənistan üçün yaxşı olmayan sonluqla başa çatmaq ehtimalının kifayət qədər yüksək olduğunu da etiraf edir. Ermənistan mediası isə xidmət zamanı intihar edən, qaçan hərbçilərin ailələrinə təzyiq olunduğunu bildirir. Ölənlərə aid qeydiyyat kitabçaları, şəxsi gündəliklərin yoxa çıxması da adi hala çevrilib. Hesab edilir ki, hakimiyyəti bu addımı atmağa Ermənistan ordusu haqqında bir çox həqiqətlərin üzə çıxa bilmək qorxusu vadar edir. Hər halda, bütün bu qeyd edilənlər erməni ordusunda vəziyyətin yaxşı olmadığını göstərir. Buna rəğmən, erməni rəhbərliyinin Qarabağ məsələsində qeyri-konstruktiv mövqe sərgiləməsi qəribə və səriştəsizlik kimi xarakterizə olunur.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
