Azərbaycan və Ermənistan prezidentləri arasında Cenevrədə baş tutan məlum görüşün Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ətrafında hadisələrin inkişafına hansı formada təsir göstərəcəyi hələ də yerli və beynəlxalq miqyasda əsas müzakirə mövzuları sırasında yer almaqda davam edir. Görüşün detalları barədə çox şey bəlli deyil, sadəcə o məlumdur ki, dövlət başçılarının danışıqlarından sonra Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri və ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri birgə bəyanat yayıblar.
Bəyanatdan belə bəlli olur ki, görüş konstruktiv mühitdə baş tutub. Bundan əlavə o da bildirilib ki, prezidentlər danışıqlar prosesini intensivləşdirmək üçün tədbirlər görməyə və təmas xətti boyunca gərginliyi azaltmaq üçün əlavə addımlar atmağa razılaşıblar.
Digər tərəfdən o da məlumdur ki, Ermənistan prezidenti Serj Sarkisyan danışıqlardan sonra İsveçrədə erməni diasporunun nümayəndələri ilə görüşdə qeyd edib ki, Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı konkret razılıq mövcud deyil: “Problemin həlli variantları ilə bağlı konkret razılaşma yoxdur. Gərginliyin azaldılması üçün tədbirlər görmək barədə anlaşdıq. Azərbaycan prezidenti də, mən də bunda çox maraqlıyıq. İlham Əliyev problemin mürəkkəbliyini çox yaşı anlayır. Təbii ki, mən də. Bu elə problemdir ki, sadə həlli olmayacaq”.
Beləliklə, Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri və ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrlərinin yaydığı bəyanatdan belə çıxır ki, danışıqlar konstruktiv şəkildə keçib. Lakin Ermənistan prezidentinin danışıqların ardından İsveçrədə erməni diasporunun nümayəndələri ilə görüşdə səsləndirdiyi fikirlər bir qədər fərqli mənzərə yaradır. Artıq Sarksiyanın açıqlamasına rəsmi Bakı tərəfindən reaksiya verilib və həmin reaksiyadan da gəlinən nəticə budur ki, əslində Sarksiyan boşboğazlıq edib. Azərbaycan Prezidentinin xarici siyasət məsələləri üzrə köməkçisi, Prezident Administrasiyasının xarici əlaqələr şöbəsinin müdiri Novruz Məmmədov bu xüsusda bildirib: “Təəssüflər olsun ki, Serj Sarkisyan yenə öz ampluasındadır. Adətinə uyğun olaraq, danışıqlar zamanı əldə olunan razılaşmanı pozmağı özünə şərəf sayır”. Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin Cenevrədə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin müzakirəsinə toxunan Novruz Məmmədov həmçinin qeyd edib ki, qərara alındığı üzrə, razılaşdırılmış məqamlardan əlavə hələlik heç bir bəyanat verilməməli idi: “Amma Sarkisyan bunu etdi. Söz versə də, yenə də sözünün üstündə durmadı. Heç olmasa həmsədrlərdən və ATƏT-in nümayəndəsindən utanardı. Görünür, danışıqları pozmaq niyyətindən əl çəkmək istəmir. Lakin o bilir və unutmamalıdır ki, Dağlıq Qarabağ Azərbaycanın ayrılmaz hissəsidir və belə də qalacaq. Sarkisyanın planı nə onun vaxtında, nə də ondan sonra gələnlərin vaxtında reallaşmayacaq. Nə qədər himayədarlarına quyruq bulasa da, yuxusu çin olmayacaq. Sadəcə olaraq, deyəsən onun məqsədi Ermənistanda yaşayanları daim təşviş və zillət içərisində saxlamaqdır. Nə olar, qoy çalışsın”.
Beləliklə, səslənən fikirdən bir daha aydın olur ki, Serj Sarkisyanın nə çərənləməsindən asılı olmayaraq, Azərbaycanın mövqeyi qəti və dəyişməzdir. Bu da ondan ibarətdir ki, işğal altında olan ərazilərdə daha bir erməni dövlətinin yaradılmasına icazə verilməyəcək. Digər tərəfdən, indi Ermənistanın özündə etiraflar edilir ki, Sarksiyan Cenevrə görüşündən məğlub vəziyyətdə ayrılıb. Erməni politoloq Manvel Sarkisyan “Azadlıq” radiosunun erməni xidmətinə açıqlamasında bu xüsusla bildirir ki, Ermənistan Cenevrədə Vayana və Sankt-Peterburq razılaşmalarından, əsas etibarı ilə də atəşkəsə nəzarət mexanizmindən imtina edərək məğlub oldu. Onun sözlərinə görə, Ermənistan Cenevrə görüşünə məcburi getdi: “Azərbaycan Prezidenti ora niyə getdiyini bilirdi. O bütün dünyaya sübut etdi ki, Ermənistanın belə tələbi yoxdur, Minsk Qrupunda da belə tələb yoxdur. Bəs Ermənistan niyə getdi? Bu haqda suallar cavabsızdır. Çoxları yazır ki, Ermənistanı buna məcbur etdilər. Biz buna öyrəşmişik, çünki ilk dəfə deyil. “Aprel müharibəsi”ndən sonra biz dəfələrlə gördük ki, qəbul edilən qərarlar bizim dövlət maraqlarımıza ziddir, əksinə, Rusiyanın, yaxud Azərbaycanın maraqlarına uyğundur. Biz Cenevrədə Əliyevə məğlub olduq”. Bu açıqlamalar bir daha təsdiq edir ki, Sarksiyanın nə deməsindən asılı olmayaraq, Cenevrə görüşü erməni tərəfi üçün asan olmayıb.
Sarksiyanın dediklərinin sadəcə blef olduğu isə tanınmış rusiyalı politoloq Aleksandr Karavayev tərəfindən də təsdiqlənir. Politoloq bildirib ki, Serj Sarkisyanın Ermənistanın İsveçrədəki səfirliyində erməni diasporu üçün verdiyi açıqlamalar onun prezident postundan gedişi ilə bağlıdır: "Ermənistanda hadisələrin necə inkişaf etməsindən asılı olmayaraq, prezident vəzifəsi artıq əvvəlki çəkiyə malik olmayacaq. Həmçinin Sarkisyanın şəxsi perspektivləri prezidentliklə bağlı olmaya da bilər". Karavayev qeyd edib ki, Sarksiyan əslində aciz durumdadır və bir çox hallarda güclü diaspordan gələn göstərişlərdən kənara çıxa bilmir. Belə vəziyyət isə Qarabağ münaqişəsinin həllini ləngidir: " Prosesin məntiqi axarı və üçüncü qüvvələrin, o cümlədən diasporun təsiri prezidentlərin belə görüşlərdə gələcək danışıqlar üçün müəyyən edə biləcəkləri məsələlərlə təzad təşkil edir. Yəni Ermənistan üçün bu keçərlidir. Ermənistanda Qarabağ məsələsinin həllini istəsələr də, diaspor güclü şəkildə buna maneəçilik yaradır. Diaspordan asılı olanlar isə onlarla hesablaşmağa məcburdur". Ekspert qeyd edir ki, belə vəziyyət Ermənistanın öz zərərinə işləyir. Çünki kifayət qədər güclənən Azərbaycan kimlərinsə mövqeyi üzündən Qarabağ münaqişəsinin həllinin uzanmasına imkan vermək niyyətində deyil və rəsmi Bakı zərurət duyduğu halda məsələni güc yolu ilə həll edəcək. Elə almaniyalı siyasi şərhçi Aleksandr Rar da Ermənistanın “168.am” xəbər portalına açıqlamasında yeni savaş ehtimalının getdikcə artdığını vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, Cenevrə görüşünün nəticəsi olmasa, belə savaş qaçılmazdır: “Açıqlamalardan bu qənaətə gəlmək mümkündür ki, danışıqlar prosesində uzunmüddətli fasilə olmasın deyə, sadəcə daha bir görüş təşkil edilib. Bunun nəticəsində cəbhə xəttində vəziyyət kəskin gərginləşə bilər, biz bunun dəfələrlə şahidi olmuşuq. ATƏT Minsk Qrupunun bəyanatında deyilirdi ki, görüşün nəticəsi sərhəddə vəziyyətin mülayimləşməsidir. Razıyam, görüş imkan verməyəcək ki, vəziyyət gərginləşsin. Ancaq bu müvəqqəti nəticə olacaq”. Onun sözlərinə görə, həmsədrlər bəzi məsələləri razılaşdırmaq istiqamətində növbəti görüşü təşkil etməlidir: “Bu məsələlər münaqişənin mürəkkəb həllinə yox, elə görüşün gündəliyinə də aid ola bilər. Ona görə ki, bu gün həmsədrlər münaqişənin tənzimlənməsi haqqında heç nə danışmır və ya münaqişənin həllini həddindən artıq mürəkkəb görürlər”. Alman siyasətçinin sözlərinə görə, Vyana və Sankt-Peterburq razılaşmaları müzakirə masasına qayıda bilər: “Qeyd edim ki, gündəliksiz siyasi danışıqlar gec və ya tez dayanacaq və biz məcbur olacağıq ki, təmas xəttində vəziyyətin gərginləşdiyinə dair məlumatları şərh edək. Həmsədrlərin əsas vəzifəsi danışıqların dəqiq gündəliyinin formalaşdırılmasıdır”.
Lakin məsələyə nikbin prizmadan yanaşanlar da var. Yaxın Şərq və Qafqaz ölkələri üzrə rusiyalı ekspert Stanislav Tarasov qeyd edir ki, nəticədən asılı olmayaraq, Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin görüşünün keçrilməsi faktının özü belə alqışa layiqdir: "Tərəflər hərbi qarşıdurma risqini azaldan danışıqlar formatını qoruyub saxlamalıdır. Görüş barədə bu qədər deyə bilərəm, çünki məlumat çox azdır. Belə görüşlər zamanı, bir qayda olaraq, gündəlik məlum olur və ya məlumat sızıntısına yol verilir ki, ekspertlər bunun əsasında təhlillər apara bilsinlər. Bu dəfə görüş baş tutanadək bir-birinə zidd məlumatlar yayıldı. Xüsusilə Azərbaycanda Ermənistanın hansısa şərtləri qəbul edəcəyi deyilirdi, lakin şərtlər açıqlanmırdı. Ermənistan Vyana, Sankt-Peterburq razılaşmasının həyata keçirilməli olduğunu vurğulayırdı. Həmsədrlər isə hansısa xırdalıqları müzakirə edilən sənəd haqqında danışırdılar. Bir-birinə zidd olan bəyanatlar fonunda isə məsələyə şərh vermək çətindir". Bununla belə, Stanislav Tarasov bildirir ki, Ermənistan Azərbaycanla hesablaşmağa məcburdur. Çünki Azərbaycan mövqelərini indi əvvəlki ilə müqayisədə daha güclü hala gətirə bilib və güclə hesablaşmaq lazımdır. Ekspert vurğulayır ki, Serj Sarkisyanın Qarabağ münaqişəsinin həllini uzatması böyük problemlər yaşayan erməni cəmiyyətində ciddi narazılıqla qarşılanır və bu səbəbdən ona daxili təzyiqlər artır. Eyni mövqe erməni siyasi şərhçi Tevos Arşakyan tərəfindən də sərgilənir. Onun sözlərinə görə, Köçəryanın Qarabağda müharibə dalğası ilə Ermənistanda hakimiyyətə gəldiyini və münaqişə nizama salınmadığı üçün hakimiyyətdə qala bilmədiyini erməni cəmiyyəti yaxşı bilir: “Vaxtilə Köçəryan, indi isə Sarkisyan Ermənistanda öz cinayət şəbəkəsini yaradıb, iqtisadiyyatı inhisara alıb, konstitusiyanı istədiyi kimi dəyişib və ölkəni rusların sərəncamına verib. Qarabağ problemi həll olunarsa, “yalnız Qarabağdan gəlmələr xalqın maraqlarını müdafiə edə bilər” mifi dağılacaq. Mən indi qadağan olunmuş fikirləri səsləndirəcəm. Əminəm ki, Sarkisyan olmasaydı, həmçinin üzərimizdən Rusiya kölgəsi çəkilsəydi, ermənilərlə azərbaycanlılar birlikdə müzakirə aparıb, problemi sülh yolu ilə həll edə bilərdilər”.
Bütün qeyd edilənlərdən isə bu qənaətə gəlmək mümkündür ki, Sarksiyanın açıqlamalarına rəğmən, reallıqda Cenevrə görüşü Ermənistanın mövqelərini daha zəif hala gətirib. Təbii ki, gedərək zəifləyən Ermənistanın Qarabağ münaqişəsinin həll prosesini uzatması da mümkünsüzdür. Elə Azərbaycanın qeyd edilən müstəvidə həyata keçirdiyi siyasətin əsas məqsədlərindən biri də məhz Ermənistanın zəif duruma salınması ilə Qarabağ məsələsinin həllini tezləşdirməkdir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
