Azərbaycan və Ermənistan prezidentləri arasında Cenevrədə baş tutan görüş bir daha ölkəmizin mövqelərinin düşmənlə müqayisədə kifayət qədər güclü olduğunu aydın şəkildə üzə çıxardı. İlk növbədə o baxımdan ki, məhz bu görüşlə erməni tərəfinin danışıqları pozmaq cəhdinin qarşısı alınmış oldu. Xatırladaq ki, prezidentlərin son görüşü 2016-cı ilin iyununda Sankt-Peterburqda baş tutmuşdu. O vaxtdan bəri danışıqlar prosesində Ermənistanın qeyri-konstruktivliyi üzündən fasilə yaranmışdı.
Buna əsas səbəb də o idi ki, erməni tərəfi yeni danışıqların baş tutması üçün müəyyən şərtlər diqtə edirdi və Azərbaycan işğalçının bu istəyi ilə qətiyyən razılaşa bilməzdi. Əvəzində Azərbaycan beynəlxalq müstəvidə Ermənistanın sülh danışıqlarından yayındığını diqqətə çatdırdı və bununla İrəvana danışıqlar masasına qayıtması üçün ciddi təzyiqlər başladı ki, bu da düşmən tərəfin ölkəmiz qarşısında növbəti məğlubiyyəti oldu. Xatırladaq ki, bu məsələyə Prezident İlham Əliyev Nazirlər Kabinetinin 2017-ci ilin doqquz ayının sosial-iqtisadi inkişafının yekunlarına və qarşıda duran vəzifələrə həsr olunmuş iclasında da xüsusi olaraq toxunmuşdu: “Ermənistan çalışırdı və hesab edirdi buna nail olacaq ki, danışıqlar pozulsun. Yəni müxtəlif bəhanələrlə bizi ittiham etməklə çalışırdı ki, danışıqlar bərpa edilməsin və buna nail olmaq üçün bir neçə şərt qoymuşdu. Əlbəttə, mən bəri başdan bəyan etmişdim ki, heç bir şərt qəbul edilməyəcək. Onlar bu şərtləri irəli sürərkən özlərini çox axmaq vəziyyətdə qoyurlar və məcbur olub bu siyasətdən əl çəkməli olacaqlar. Həyat və reallıq bir daha onu göstərir ki, həmişə olduğu kimi, bizim təhlilimiz və siyasətimiz tam reallığı əks etdirir. Bu gün danışıqlar prosesi heç bir şərt qəbul olunmadan bərpa edilir. Ermənistan növbəti dəfə özünü dünya ictimaiyyəti qarşısında biabır etdi…Məsələ ilə məşğul olan vasitəçilər çalışırlar ki, danışıqlar prosesi bərpa edilsin. Biz də əlbəttə ki, bunu dəstəkləyirik. Ona görə bir daha demək istəyirəm ki, bu il də bu istiqamətdə real nəticə əldə olunmasa da, Ermənistan növbəti dəfə özünü dünya ictimaiyyəti qarşısında aciz, gücsüz, asılı ölkə kimi təqdim etmişdir“. Bu fikirlər fonunda bir daha bəlli olur ki, Cenevrədə baş tutan görüş Ermənistanın danışıqlara qaytarılması baxımından artıq Azərbaycanın daha bir diplomatik qələbəsidir. Çünki düşmən, istəyinin əksinə olaraq, danışıqlar prosesinə qayıtmalı olub və elə bu da Cenevrə görüşünün ilk mühüm nəticəsidir.
Digər önəmli məqam odur ki, Ermənistan, Cenevrə ilə yanaşı, bundan sonra da təyin olacaq danışıqlar prosesinə qatılmağa məcburdur. Bunu Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin, eləcə də ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrlərinin birgə bəyanatından da aydın görmək olar. Həmin bəyanatda deyilir ki, görüş konstruktiv mühitdə keçib: “Prezidentlər danışıqlar prosesini intensivləşdirmək üçün tədbirlər görməyə və təmas xətti boyunca gərginliyi azaltmaq üçün əlavə addımlar atmağa razılaşdılar. Həmsədrlər çox uzun fasilədən sonra baş tutan bu birbaşa danışıqlardan razılıq ifadə etdilər. Onlar Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin danışıqlar vasitəsilə sülh yolu ilə həlli üçün tərəflərlə işləməyə hazır olmaqda qalırlar. Növbəti addım kimi həmsədrlər xarici işlər nazirləri ilə yaxın gələcəkdə işçi görüş keçirəcəklər”. Buradan aydın görünür ki, prezidentlər danışıqlar prosesini intensivləşdirməyə razılıq veriblər və deməli, bundan sonra da erməni tərəfinin istəyinin əksinə olaraq, Qarabağ danışıqları keçriləcək.
Aydındır ki, vacib məsələlərdən biri də bu danışıqlarda nəticələrin əldə olunmasıdır. Azərbaycan danışıqlara Ermənistanla müqayisədə hərbi, iqtisadi, siyasi cəhətdən kifayət qədər güclü olan tərəf qismində qatılır və bu fakt Ermənistanda da açıq etiraf edilir. Digər tərəfdən, Ermənistana Qarabağ məsələsində müəyyən beynəlxalq təzyiqlər də var. Məhz bu şəraitdə düşmən danışıqların nəticə verməsi üçün konstruktiv mövqe sərgiləməyə məcburdur. Danışıqlarda hansı şərtlərin müzakirə olunduğu da sirr deyil və Minsk Qrupunun amerikalı həmsədri Riçard Hoqland sülh planının tezislərini açıqlamışdı. Açıqlanan həmin plana görə, Dağlıq Qarabağın yekun hüquqi statusu mütləq hüquqi qüvvəyə nalik konsensus əsasında müəyyənləşdirilməlidir. Buna qədər isə keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinə daxil olmuş rayonlar Dağlıq Qarabağın təhlükəsizliyini və suverenliyini zəmanət altına alacaq müvəqqəti status almalıdır. Plana əsasən, erməni silahlı qüvvələri Dağlıq Qarabağa bitişik olan işğal edilmiş yeddi Azərbaycan rayonunun altısından çıxmalıdır. Ermənistanla Dağlıq Qarabağ arasında quru dəhlizinin saxlanması üçün Laçın rayonu qismən erməni qoşunlarının nəzarəti altında saxlanır. Sənəddə həmçinin qeyd olunur ki, münaqişənin uzunmüddətli tənzimlənməsi məqsədilə bütün qaçqınlar daimi yaşayış yerlərinə qaytarılmalıdır. Nəhayət, son müddəa qoşunların təmas xəttindəki neytral zonaya sülhməramlı qüvvələrin yeridilməsini nəzərdə tutur. Azərbaycan ərazi bütövlüyünü təmin edəcək bu sülh varinatına razılıq verdyini bildirir. İndi əsas məsələ Ermənistanın da razılıq verməsidir ki, bunun üçün düşmən tərəfə təzyiqlər gedərək artır. Ermənistan ictimaiyyəti İrəvanın Cenevrədə məğlub olduğunu hesab edir. Erməni siyasi şərhçi Sarkis Artsruni Cenevrə görüşünün Serj Sarkisyanın prezident statusunda sonuncu danışıqları ola biləcəyini vurğulayaraq yazır: “Güman ki, Ermənistanı beynəlxalq münasibətlərdə maraqlı edən yeganə məsələ Dağlıq Qarabağ münaqişəsidir. Biz tez-tez Ermənistan prezidentlərinin fəaliyyətini məhz bu münaqişə kontekstində şərh edirik. Birinci prezident Levon Ter-Petrosyan sülh razılaşmasını hazırlamışdı, lakin o tarixi anı qaçırtdı, nəticə etibarilə onu devirdilər. Hərçənd, Azərbaycan həmin vaxt bu qədər güclü deyildi və sülh müqaviləsi o zaman imzalansaydı, Ermənistan daha çox qazanc əldə edərdi. Petrosyandan sonra Ermənistan faktiki olaraq demokratik resursunu itirdi və qələbənin dağılması prosesi başlandı. Petrosyan devrildi, ortaya çıxan “qalib” Robert Köçəryan Qarabağ şüarı ilə hakimiyyətə gəldi və danışıqlar masasında məlum Mehrinin mübadiləsi, yəni Pol Qobl planı üzrə planı müzakirə etməyə başladı. Artıq Ermənistan həmin vaxtdan danışıqlarda güclü tərəf olmaqdan çıxdı. Köçəryan 10 illik hakimiyyəti dövründə mövcud status-kvonu saxlamağı bacardı, amma qələbə potensialı tamamilə dağıldı. Ermənistan regional layihələrdən kənarda qaldı, nəticədə Azərbaycan regionda əsas gücə çevrildi. Qələbənin siyasi və mənəvi resursu tamamilə dağılandan sonra “aprel müharibəsi” baş verdi və Azərbaycan bu müharibədən qalib olaraq çıxdı. Budur, məğlubiyyət seriyasını Serj Sarkisyan davam etdirir”. Beləliklə, səslənən fikirlərdən aydın görünür ki, əslində erməni cəmiyyətində də Ermənistanın vəziyyətinin yaxşı olmadığını və işğal siyasəti davam etdikcə daha da pisləşdiyini aydın görənlər var. Bu vəziyyətə görə də məhz ölkə hakimiyyəti açıq tənqid hədəfinə çevrilir. Daxildə mövqelərinin kəskin şəkildə zəiflədiyini görən Ermənistan prezidenti Cenevrə danışıqlarının ardından İsveçrədə erməni diasporunun nümayəndələri ilə görüşdə səsləndirdiyi fikirlər bu fonda belə qənaətə gəlməyə əsas verir ki, Sarkisyan vəziyyətdən çıxış yolu kimi manipulyasiya, siyasi manevrlərlə məşğuldur. O qeyd edib ki, danışıqlar sonda Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın tərkibində qalmasına gətirib çıxarmamalıdır. Halbuki, danışıqlar masasında olan variantda heç bir halda Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın hüdudlarından kənarda qalması qeyd olunmayıb. Elə Sarksiyan da danışıqlarda məhz bu variantı müzakirə edir. Bu mənada hesab edilir ki, onun İsveçrədə erməni diasporunun nümayəndələri ilə görüşdə səsləndirdiyi fikirlər reallıqdan tam uzaqdır və yalnız Sarksiyanın öz mövqelərini qorumağa hesablanmış həqiqətdən uzaq fikirlərdir. Reallıqda isə qarşıdakı dövr ərzində Qarabağ məsələsi ilə bağlı kifayət qədər maraqlı proseslərin cərəyan edəcəyi şübhə doğurmur.
Düzdür, rusiyalı siyasi şərhçi, tarix elmləri namizədi Oleq Kuznetsov hesab edir ki, Serj Sarkisyan bundan sonra Qarabağın statusu mövzusunu irəli sürərək, danışıqları ləngitməyə də çalışa bilər: “Unutmaq lazım deyil ki, Ermənistanda Sarkisyanın mövqeyi güclənib və daxili siyasətdə dividendlər əldə edib. Buna görə də düşünürəm ki, o, növbəti danışıqlarda Bakı üçün qəbuledilməz olan məsələləri gündəliyə çıxaracaq. İlham Əliyevin danışıqlarda mövqeyi həmişə birmənalı olub və bundan sonra da belə olacaq. Sarkisyanın yanaşması isə növbəti neqativ halların yaşanmasına gətirib çıxaracaq”. Amma burada bir incə nüans da var. O da budur ki, erməni tərəfi, Oleq Kuznetsovun dediyi kimi, danışıqlarda qəbuledilməz şərtlər irəli sürməkdə davam edəcəksə, bu, cəbhə zonasında hərbi əməliyyatların yenilənməsinə gətirib çıxaracaq. Eyni zamanda Azərbaycan bununla Ermənistanı fakt qarşısında qoyacaq ki, İrəvan danışıqları pozmaq üçün qəbuledilməz şərtlər irəli sürdüyündən, müharibənin başlanması qaçılmaz olub.
Ermənistanın isə konstruktiv mövqe nümayiş etdirmək üçün vaxtı çox deyil. Çünki Azərbaycan düşmən tərəfin nazı ilə oynamaq fikrində deyil və İrəvanı konstruktivizmə vadar etmək üçün hərbi əməliyyatlar istənilən an başlaya bilər. Rusiya prezidentinin səlahiyyətli nümayəndəsi, Siyasi Tədqiqatlar İnstitutunun direktoru Sergey Markov bu xüsusda bildirib ki, Qarabağda payız-qış aylarında yeni müharibə gözlənirdi və bu risq hələ də gündəmdədir: “Prezidentlərin görüşü, hər şeydən öncə, münaqişə bölgəsində vəziyyətin kəskinləşməsinin qarşısını almağa kömək edə bilər. Hərçənd, bölgədə vəziyyyətin yenidən alışması potensialı yüksəkdir. Proqnozlarıma görə, partlayış payız-qış dövründə ola bilərdi. Çünki yayda hər iki ölkə turistlərin axınında maraqlıdır. Bu ehtimal, fikrimcə, yüksəkdir. Hesab edirəm ki, tərəflər hərbi eskalasiyanın olmaması üçün danışıqları davam etdirəcək. Lakin onların buna nail olacağını, yaxud olmayacağını indidən demək çətindir”. Hər halda, Ermənistan konstruktiv mövqeyə gələcəksə, Qarabağ məsələsini sülh yolu ilə çözmək mümkün olacaq. Əks halda müharibə qaçılmazdır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
