Bu gün dünyanın üzləşdiyi ən böyük problemlərdən biri də separatizmlə bağlıdır və son baş verən olaylar bunun nə dərəcədə ciddi təhdid olduğunu aydın surətdə meydana qoyur. Real vəziyyətin təhlili göstərir ki, qarşısı vaxtında alınmadıığ təqdirdə, separtçılıq kifayət qədər təhlükə mənbəyinə çevrilir, eyni zamanda çox qorxulu presedentin əsasını yaradır. Hər halda, bu gün Kataloniyada baş verən hadisələr qeyd edilənlərin real təsdiqi hesab oluna bilər. İndi heç kimə sirr deyil ki, burada qeydə alınan separatçılıq üzündən İspaniya parçalanmaq təhlükəsi ilə üz-üzədir.
Yaranmış durumda separatçılıq problemi Avropanın digər bölgələrinə də sıçramaqaddır. Məsələn, Almaniyanın Bavariya Partiyası artıq bu xüsusda çağrışlar edir. Partiya “Facebook” səhifəsində bildirir: “Bavariyanın azadlığı, Bavariyanın Almaniya Federativ Respublikasından ayrılması qanuni haqqımızdır”. Hətta partiya bu istiqamətdə fəaliyyətə başladığını bildirib. Siyasi təşkilat Avropa Məhkəməsinə müraciət edərək bavariya dilinin alman dilindən ayrı dil kimi tanınmasını istəmək niyyətindədir. Almaniyanın ən varlı əyalətlərindən olan Bavariyanın müstəqillik əldə etməsi üçün mübarizə aparan partiya ərazinin sahib olduğu nemətlərin Almaniya ilə paylaşılmasına qarşı çıxır. Qeyd edək ki, keçən il Bavariyaa Konsitutsiya Məhkəməsinə müraciət edərək müstəqillik referendumu keçirməsi üçün icazə istəmişdi. Lakin təklif rədd edilmişdi. Amma Kataloniyada baş verən hadisələr Bavariyanın müstəqillik istəklərinə yenidən təkan verib. Separatçılıq dalğasının digər bir sıra Avropa ölkələrini də öz cənginə alması tamamilə gözlənilən sayılır. Bütün bunların ümdə səbəbi odur ki, Avropa ölkələri vaxtında separatçılıq probleminin qarşısının alınmasına lazımi reaksiya göstərməyiblər. Yenə bunun ən bariz nümunəsi qismində Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin adını qeyd etmək olar. Ötən əsrin sonlarında baş qaldıran bu problemə Qərb dünyası biganə yanaşdı. Nəticədə MDB məkanında digər separatçı qurumlar meydana gəldi. Ardınca separtizm dalğasının miqyası daha da genişləndi və indinin özündə ratıq Avropa özü bundan ciddi əziyyət çəkir. Halbuki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin vaxtında həlli reallaşsaydı, indi tamam fərqli bir mənzərə yaşanırdı. Bunu nüfuzlu “Bloomberg” nəşri də xüsusi olaraq vurğulayır. Nəşrə açıqlama verən “Parçalanma dövrü: dövlətlərin yaranmasının beynəlxalq və daxili amilləri” kitabının müəllifi Rayan Qriffitsin sözlərinə görə, indi bütün dünyada 50-dən çox aktiv separatizm hərəkatı mövcuddur. “Bloomberg” onlardan beşini seçib: Şotlandiya, Dnestryanı, Dağlıq Qarabağ, İraq Kürdüstanı və Mindanao. Yazıda onlardan hər birinə xüsusi yer ayrılıb, amma ən təhlükələsi qismində məhz Azərbaycandakı separtçılıq problemi xüsusi qeyd olunur.
Nəşr xatırladır ki, ermənilər Dağlıq Qarabağı və Azərbaycanın daha yeddi rayonunu bufer zonası kimi 1991-1993-cü illərdə döyüş əməliyyatlarının gedişatında xaricdən alınan yardımla zəbt edib. Qeyd olunur ki, o vaxtdan beynəlxalq vasitəçilər sülh sazişi bağlaya bilməyiblər: “Nəzərə alsaq ki, keçən ilin aprelində, dördgünlük döyüş əməliyyatları zamanı yüzlərlə insan həlak oldu, deməli, gərginlik qalmaqda davam edir. “DQR”ə maliyyə və hərbi dəstək göstərən Ermənistan iddia edir ki, Dağlıq Qarabağ öz müqəddəratını təyin etmə hüququna malikdir. Buna baxmayaraq, heç İrəvan özü də həmin bölgəni müstəqil dövlət kimi tanımayıb. Azərbaycan isə təkid edir ki, onun ərazi bütövlüyü bərpa edilməlidir. Və Bakı bu halda regiona geniş muxtariyyət təklif etməyə hazırdır. Amma ermənilərin mövqeyi buna imkan vermir və belləilklə, burada illərdir davam edən separtçılıq yeni müharibəyə təkan verə bilər”.
Elə ABŞ-ın “News Blaze” nəşri də vurğulayır ki, məhz erməni tərəfinin qeyri-konstruktiv mövqeyi Dağlıq Qarabağ münaqişəsini alovlandıra bilər. Münaqişənin tarixi və onun həlli istiqamətində davam edən danışıqlardan söz açan müəllif, tanınmış amerikalı jurnalist və publisist Nurit Qrinqer yazır ki, ATƏT-in Minsk Qrupunun vasitəçiliyi ilə aparılan müzakirələr hələ də sülh sazişinin bağlanmasına gətirib çıxarmayıb: “Təəssüf ki, Ermənistan istənilən ağıllı danışığa qərəzli yanaşır və danışıqları qulaqardına vurur. Ermənistan silahlı birləşmələri işğal edilmiş Dağlıq Qarabağda hər gün qoşunların təmas xəttini atəşə tutur”.
Müəllif qeyd edir ki, müsəlman əhalisinin üstünlük təşkil etdiyi Azərbaycan bir çox etnik və dini qrupların nümayəndələrinin dinc yanaşı yaşadığı sülhsevər ölkədir: “Ermənistanda isə yanaşı yaşamağa başqa münasibət bəslənir. Ermənistan münaqişəni uzatmağa çalışır və daim Azərbaycanı hərbi əməliyyatların gərginləşməsinə təhrik edir. Buna misal olaraq, 2016-cı ilin aprelində Ermənistan silahlı qüvvələrinin dördgünlük müharibəni qızışdırmasını, nəticədə Azərbaycan ordusunun strateji yüksəkliyi azad etməsini və məcburi köçkünlərin Cocuq Mərcanlıya təhlükəsiz qayıdışını təmin etməsini göstərmək olar. Bu müharibə nəticəsində Azərbaycan qoşunları Lələtəpə yüksəkliyinə nəzarəti bərpa edib. Bu, cəbhə xəttini Cocuq Mərcanlıdan bilavasitə ayırmağa və kəndə təhlükəsiz yolu təmin etməyə imkan verib. Nəticədə məcburi köçkünlər 23 il əvvəl dağıdılmış evlərinə ilk dəfə gedə bilib”. Münaqişənin hüquqi aspektlərindən bəhs edən Qrinqer yazır ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasının Ermənistanın öz qoşunlarını Azərbaycan ərazisindən qeyd-şərtsiz çıxarmasını tələb edən dörd qətnaməsi mövcuddur. Amma Ermənistan həmin qətnamələri hələ də yerinə yetirməkdən imtina edir. O vurğulayır ki, Azərbaycan ordusu 1993-cü ildə olduğundan xeyli güclüdür və öz torpaqlarının hər qarışını geri qaytara bilər. Məqalənin sonunda Qrinqer münaqişənin tezliklə həllinə və Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan ərazisindən çıxmasına ümidvar olduğunu bildirir. Əks halda Qarabağ münaqişəsinin yenidən hərbi müstəviyə keçməsi daha böyük dağıntılara gətirib çıxara bilər. Eyni zamanda burada uduzan tərəfin Ermənistan olacağı da heç bir şübhə doğurmur. Bunu “168 Jam” qəzetinə açıqlamasında rusiyalı hərbi ekspert Pavel Felgenhauer də təsdiq edir. O, İrəvanın yeni yaradılan Ermənistan-Rusiya vahid ordu qruplaşmasına nahaq yerə ümid bəslədiyini də vurğulayır: “Əslində, Ermənistan-Rusiya vahid ordu qruplaşması 1990-cı illərdən mövcuddur. Amma ötən illər ərzində İsrail və Rusiyadan silahlar alan Azərbaycan Ermənistan qarşısında böyük üstünlüyə sahib olub. Ermənistan-Rusiya qruplaşmasına isə ciddi önəm vermək lazım deyil. Ona görə ki, əvvəl necə idisə, indi də o cür fəaliyyət göstərəcək. Sadəcə, fəaliyyət nisbətən sistematik olacaq. Rusiyanın isə Qarabağ konfliktində balansı qorumaq cəhdləri nəticəsizdir. Ermənistanın Azərbaycana çatması qeyri-mümkündür”. Hesab edilir ki, bu vəziyyətdə Rusiya və Qərb dünyası üçün ən yaxşı vasitə Azərbaycana üzləşdiyi separatçılıq problemini aradan qaldırmağa kömək etməkdir. Məhz bu hal separatçılıq hərəkatının yayılmasının qarşısının alınmasında çox vacib rol oynamaq iqtidarındadır.
Digər tərəfdən, belə vəziyyət elə Ermənistanın özü üçün də çox sərfəli sayılır. Ən azından ona görə ki, Azərbaycanın hərb müstəvisində kifayət qədər güclü olması fonunda yeni savaş düşmən üçün böyük itkilər deməkdir. Bu itkilərdən isə yalnız Qarabağ məsələsi sülh yolu ilə çözümünü tapdıqda xilas olmaq olar. Qeyd edilən məqamlar Ermənistanda da yaxşı sezilir və bu, Rusiya-Ermənistan vahid qoşun qruplaşmasının yaradılması ilə bağlı razılaşma fonunda özünü bir daha göstərdi. Xatırladaq ki, bu məsələnin parlamentdə müzakirəsi zamanı vitse-spiker Eduard Şarmanazovun və müdafiə nazirinin müavini Artak Zaxaryanın etirafları işğalçı dövlətin düşdüyü vəziyyəti açıq şəkildə göstərdi. Şarmazanov razılaşmanın təsdiqlənməsinin vacibliyi haqda danışarkən bildirdi: “Ermənistan tam ölçüdə öz müdafiəsini təmin etmək vəziyyətində deyil. Biz hansısa hərbi blokda olmalıyıq, buna görə də Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatını seçdik. Çünki Türkiyəyə qarşı yeganə alternativimiz bu blokdur”. Zaxaryan da təsdiq etdi ki, Ermənistan öz sərhədlərinin toxunulmazlığını təmin etmək gücündə deyil. Müzakirələrdən sonra parlament razılaşmanı ratifikasiya etdi və Ermənistan mediasının da yazdığı kimi, erməni ordusu faktiki olaraq Rusiyanın nəzarətinə keçdi. Məsələ ilə bağlı “armenianreport” saytı yazır ki, Ermənistan hakimiyyəti əhaliyə daim yalan danışır: “Serj Sarkisyanın tez-tez “ordumuz hər şeyə qadirdir” frazasını təkrarlamağı sevir. Biz bu yalana inanırıq, daha doğrusu inanmaq istəyirik. Buna görə də cüzi maaşımızdan 1000 dram ayırıb, ordu fonduna ödəyirik. Amma hakimiyyət daha dürüst davranaraq, heç nəyə qadir olmayan orduya sahib olduğumuzu etiraf etdi. Milli maraqlara xəyanət göz qabağındadır. Sarkisyan ordunu ruslara satdı. Ermənistan hakimiyyəti hər il büdcədən 500 milyon dolları ordunun xərcləri üçün ayırır və bu pullar məmurların cibinə gedir. Bu xəyanətdir, amma hakimiyyət bunu gizlətməyə lüzum belə görmür. Açıq şəkildə etiraf edirlər ki, Azərbaycan və Türkiyə bizi diz üstə çökdürəcək. Cırtdan dövlətlərdə belə heç kim bu etirafı etmir. Amma bizim hakimiyyətimiz Moskvanın qucağında oturmaqdan başqa heç nə bilmir. Ermənistan hakimiyyəti nə Qarabağı, nə də bütövlükdə ölkəni əlində saxlaya biləcək”. Bu fonda Qarabağ məsələsinin sülh yolu ilə çözümünün Ermənistan üçün daha vacib əhəmiyyət kəsb etdiyi vurğulanır. Eyny zamanda dünyanın da indi Azərbaycanın mövqeyinə daha yaxnı bir rakursdan çıxış etməsi Ermənistan üçün əlavə təhdid sayılır. Proseslərin gedişi isə göstərir ki, dünya əslində Qarabağda sepaartçılıq hərəkatının artıq beynəlxalq miqyasda kifayət qədər təhlükəli bir presedent yaratdığını əyani görür. Məhz bu səbəbdən Azərbaycanın həll etmək istədiyi separatçılıq probleminə beynəlxalq dəstəyin artması istisna olunmur.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
