Dünya nizamının müəyyən edilməsində hələ də böyük təsir gücünə malik ABŞ-ın son illər ərzində Cənubi Qafqaz, o cümlədən Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı həyata keçirdiyi siyasət okeanın o tayında belə narazılıqla qarşılanıb. Bu fonda ABŞ-da Donald Tramp hakimiyyətə gəldikdən sonra onun rəhbərlik etdiyi administrasiyanın Qafqaz siyasətində daha aktiv siyasət yürütməsinə dair çağırışların yenidən artması müşahidə olunur.
Bu məsələyə ABŞ-ın nüfuzlu beyin mərkəzlərindən olan "Heritage" Fondunda "Cənubi Qafqaz: Tramp Administrasiyası üçün çətinliklər və fürsətlər" mövzusunda keçirilən konfransda yenidən geniş nəzər salınıb.
Qeyd edək ki, "Heritage" Fondu Respublikaçılar Partiyasına yaxın olan mühafizəkar beyin mərkəzidir və Tramp administrasiyası bu qurumda səsləndirilən fikirlərə xüsusi əhəmiyyət verir. Məlumat üçün onu da bildirək ki, konfransda Enerji və Təbii Resurslar Mərkəzinin direktoru Ariel Kohen, Xəzər Siyasət Mərkəzinin direktoru Əfqan Niftiyev və "Heritage" Fondunun Xarici Siyasət Mərkəzinin direktoru Luk Koffi çıxış edib. İngiltərənin keçmiş baş naziri Marqaret Tetçerin köməkçisi olmuş Nayl Qardinerin moderatorluğu ilə keçirilən tədbirdə çıxışçılar Tramp administrasiyasına Cənubi Qafqaz regionu ilə bağlı təkliflər irəli sürüb. Məsələn, Ariel Kohen Cənubi Qafqaz regionunun ABŞ üçün hər zaman strateji əhəmiyyət daşıdığını və Tramp administrasiyasının bölgədəki rolunun artırılmalı olduğunu bildirib. Cənubi Qafqazda başqa dövlətlərin aktivliyini nəzərə çatdıran Kohen ABŞ-ın region ölkələri ilə əməkdaşlığa xüsusi diqqət ayırmasının zəruriliyini qeyd edib. Onun fikrincə, region ölkələri ilə artan əməkdaşlıq fonunda ABŞ buradakı münaqişələrin, o cümlədən Dağlıq Qarabağ konfliktinin həlli istiqamətində də səylərini artırmalıdır. Ariel Kohen hesab edir ki, Minsk Qrupunun həmsədrlərindən biri olan ABŞ-ın bu istiqamətdə səylərini artırması Qarabağ münaqişəsinin həllini tezləşdirə bilər.
Eyni mövqeni Xəzər Siyasət Mərkəzinin direktoru Əfqan Niftiyev də bölüşür. Bununla ilgili o, məruzəsində ilk olaraq Azərbaycanın Qərb üçün mühüm iqtisadi tərəfdaş olmasına diqqət çəkib. Bildirib ki, Azərbaycan və Gürcüstan ABŞ-ın strateji müttəfiqləridir, bu ölkələrin strateji nəqliyyat koridorları, enerji layihələrində Amerika ilə ortaq maraqları var. ABŞ və bölgə ölkələri arasında ticarət həcminin lazımi səviyyədə olmadığını bildirən Ə.Niftiyev bununla bağlı son zamanlarda geniş imkanlar yarandığını və ABŞ üçün investisiya fürsətləri olduğunu vurğulayıb. Azərbaycanın qaz resurslarını Avropa ölkələrinə çatdıracaq "Cənub Qaz Dəhlizi"nin əhəmiyyətini nəzərə çatdıran direktor bu sahədə ABŞ-ın göstərdiyi siyasi dəstəyin davam etməli olduğunu bildirib. O, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin uzun illərdir həll olunmadığını və Azərbaycanın 20 faiz ərazisinin hələ də işğal altında qaldığını deyib, ABŞ hökumətinin bununla bağlı səylərinin artmasının həm münaqişənin həllinə kömək edəcəyini, həm də regionda iqtisadi inkişafa təkan verəcəyini bildirib. Ə.Niftiyev Ermənistan tərəfindən bölgədəki strateji infrastruktur və enerji layihələrinə təhlükələr yaradıldığını da vurğulayıb.
Çıxış edən Luk Koffi isə ABŞ-ın regiondakı siyasətinin əsas parametrlərinin bölgə ölkələrinin suverenliyinin gücləndirilməsinə və sabitliyin qorunmasına yönəlməli olduğunu qeyd edib. O, ABŞ administrasiyasının Azərbaycan və Gürcüstanla radikal terrora qarşı birlikdə mübarizə apara biləcəyini və hər iki ölkənin bu sahədə mühüm rol oynayacağını ifadə edib. ABŞ-ın yeni administrasiyasının regionda münaqişələrin həllinə diqqəti artırmasının vacibliyi barədə danışarkən Luk Koffi Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ regionu və yeddi ətraf rayonunun işğal olunduğunu deyib və bütün münaqişələrə eyni yanaşmanın tətbiqinin zəruriliyini vurğulayıb. Hesab olunur ki, bu vəziyyət həm Qafqazda ABŞ-ın mövqelərinin güclənməsinə, həm də regionda mövcud münaqişələrin həll prosesinin tezləşməsinə gətirib çıxarmaq iqtidarındadır.
Bir məqamı da qeyd edək ki, son dövrlərdə ABŞ mediasında da Vaşinqtonun Qafqazda fəal siyasət yürütməsi, o cümlədən Qarabağ konfliktinin həllinin tezləşməsində əməli addımlar atmasının vacibliyinə dair çağrışlar artır. Məsələn, elə bu günlərdə ABŞ-ın nüfuzlu "Richmond Times-Dispatch" qəzetində dərc olunan məqalədə bu xüsusda maraqlı fikirlər yer alıb. Burada qeyd edilir ki, İŞİD terrorçuluğunun Yaxın Şərqi əhatə etdiyi bir vaxtda Ermənistanın ABŞ-ın müttəfiqi Azərbaycana qarşı təcavüzü dünya ictimaiyyəti tərəfindən diqqətə alınmır. Məqalədə mayın 18-i Laçın rayonunun işğal olunmasının 25 ilinin tamam olduğu vurğulanıb. Qeyd olunub ki, Laçının işğalından sonra Ermənistan Azərbaycanın daha bir neçə rayonunu işğal edib və nəticədə 750 mindən çox azərbaycanlı yaşayış yerlərindən məcburi köçürülüb. Bildirilir ki, 1994-cü ilin may ayında atəşkəs sazişindən sonra ermənilər qanunsuz köçürmə proqramını işə salıb. Məqalədə qeyd olunur ki, demoqrafik vəziyyətin dəyişdirilməsi üçün Ermənistandan və xaricdən Laçın rayonuna ermənilər köçürülüb. Müəllif vurğulayır ki, ədalət naminə ABŞ Ermənistana təzyiq göstərməlidir ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri icra olunsun, Azərbaycanda qanunsuz yerləşən Ermənistan silahlı qüvvələri işğal olunmuş ərazilərdən çıxarılsın və Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzü mühakimə olunsun. Təxminən iki həftə əvvəl eyni çağırışla daha bir nüfuzlu ABŞ qəzeti olan "The Washington Times" çıxış edib. Burada da ilk növbədə Azərbaycanın ABŞ və bütün Qərb dünyası üçün böyük əhəmiyyətə malik dövlət olması diqqətə çatdırılır, Azərbaycanın yerləşdiyi mürəkkəb regionda Amerikanın ən etibarlı müttəfiqi olmasından bəhs edilir: "Azərbaycan Yaxın Şərq regionunda Qərbin ən etibarlı tərəfdaşına və onun enerji təhlükəsizliyinin qarantına çevrilib. Onun iştirakı ilə rellaşan enerji layihələrinin Qərb üçün vacibliyi böyükdür. Vaşinqton TANAP qaz kəməri layihəsinin həyata keçirilməsində Azərbaycanı dərhal və tamamilə dəstəkləməlidir. Azərbaycan 2020-ci ilə qədər Avropaya hər il 355 milyard kubfut təbii qaz nəql edəcək". Bütün bunlar fonunda ona da nəzər salınır ki, bu gün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Ermənistanla olan dondurulmuş münaqişəni sülh yolu ilə həll etmək niyyətindədir. Müəllif onu qeyd edir ki, o öz xalqına ölkənin 20 faizini işğal edənlərə qarşı nifrət aşılamır: "Prezident İlham Əliyevin Dağlıq Qarabağ münaqişəsini dinc yolla həll etmək səyləri Tramp administrasiyası üçün Moskva ilə regionda sülh üzərində çalışmaqdan ötrü yaxşı imkandır: Prezident Tramp ABŞ-dan kilometrlərlə uzaqda tərifəlayiq müttəfiqinin olması faktını nəzərə almalı və qiymətləndirməlidir". Beləliklə, qeyd edilənlərdən aydın görünür ki, ABŞ-da Qafqazla, Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı Vaşinqtonun aktiv siyasət yürütməsinin vacibliyinə dair çağırışlar kifayət qədərdir. Hesab olunur ki, bütün bunlar ABŞ-ın Qarabağ məsələsində aktiv siyasət yürütməsinə rəvac verə bilər.
Digər tərəfdən, bölgədən çox uzaqda yerləşməsinə baxmayaraq, Vaşinqton Qarabağ məsələsinin həllinin tezləşməsi üçün Ermənistana böyük təsir imkanlarına malikdir. Əslində bu təsirin müəyyən istiqamətləri elə indinin özündə aydın görünür. Məsələn, məlumdur ki, Ağ Ev, Ermənistan da daxil olmaqla, bir çox ölkəyə ayırdığı maliyyə yardımının azaldılması ilə bağlı büdcə layihəsini rəsmən açıqlayıb. Donald Trampın Administrasiyası 2018-ci il büdcə layihəsini Konqresə təqdim edib. Sənədə əsasən, Ermənistana verilən maliyyə yardımı 67 faiz azaldılacaq. Bildirilib ki, administrasiyanın təqdim edilmiş büdcəsinə əsasən, Ermənistana ayrılan maliyyə yardımı 20,4 milyon dollardan 6,8 milyon dollardək enəcək. ABŞ-da fəaliyyət göstərən erməni komissiyası "Ay Data" bundan böyük narahatlıq keçirdiklərini, Donald Trampın səhv yolda olduğunu açıqlayıb. Qeyd edək ki, ABŞ-dan ayrılan maliyyə yardımı indiyə qədər Ermənistan üçün ciddi dəstək olub. Maliyyənin azalması isə iqtisadi geriləməni daha da sürətləndirəcək. Elə ermənilərin narahatlığına yol açan məqamlardan biri də məhz budur. İndi siyasi təhlilçilər qeyd edir ki, ABŞ Ermənistana iqtisadi müstəvidə digər təsirlər göstərsə, bu hal İrəvanın Qarabağ məsələsində artıq konstruktiv mövqe sərgiləməsinə gətirib çıxara bilər. Onsuz da işğal faktı ilə yanaşı, ötən ay keçirilən saxta parlament seçkilərinə görə də ABŞ Ermənistana sanksiyalar tətbiq etmək üçün yetərincə əsas qazanıb. ABŞ-ın Ermənistandakı səfiri Riçard Millz də bildirib ki, ABŞ aprelin 2-də Ermənistanda keçirilən parlament seçkiləri zamanı qanun pozuntularına yol verən şəxslərin Vaşinqton tərəfindən maliyyələşən proqramlarda iştirakını qadağan edəcək: "Əldə etdiyimiz etibarlı məlumatlardan istifadə edərək, belə şəxsləri ABŞ hökuməti tərəfindən maliyyələşdirilən proqram və layihələrdən kənarda saxlayacağıq. Seçkilərdə ABŞ tərəfi rüşvət, seçicilərə təzyiq və administrativ resurslardan istifadəyə dair geniş və etibarlı məlumat yayıb. Bu faktlar beynəlxalq birliyin digər nümayəndələrinin qeydlərilə də üst-üstə düşür. Biz hökuməti pozuntulara dair bütün sübutlar əsasında hərtərəfli araşdırmalar aparmağa çağırmışıq. Hərtərəfli, şəffaf və qeyri-siyasi araşdırmanın aparılması olduqca önəmlidir. Çünki bu, Ermənistan vətəndaşlarını əmin edəcək ki, onlar azad və təzyiqsiz səs verə biləcək". Beləliklə, həm bu fakt, həm də Ermənistanın işğal siyasətini davam etdirməsi fonunda ABŞ-ın Ermənistana real təzyiqlər göstərmək, sanksiyalar tətbiq etmək üçün kifayət qədər əsasları var. Ermənistana qarşı sanksiyalar isə onun daha da zəifləməsinə gətirib çıxarar ki, bu da Qarabağ münaqişəsinin həllini əhəmiyyətli dərəcədə tezləşdirə bilər. Digər tərəfdən bu vəziyyət ABŞ-ın özünün bölgədə nüfuzunun yüksəlməsinə, həlli uzun illərdir düyünə düşən bir konfliktin çözümünə əhəmiyyətli töhfələr verməsinə gətirib çıxarmaq iqtidarındadır. Bunu artıq Vaşinqtonda da aydın şəkildə sezənlərin sayı kifayət qədərdir. Elə bu səbəbdən ABŞ-ın Qarabağ məsələsində aktiv siyasət yürütməsinə dair edilən çağırışlar artır. Bu çağırışlara ABŞ hökumətinin müvafiq cavab verməsini yenə okeanın o tayında istəyənlərin sayı kifayət qədərdir və rəsmi Vaşinqtonun bunu nəzərə alması onun özü üçün də olduqca vacibdir.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.